Ένα πολύ καλό ντοκιμαντέρ που ξεφεύγει από τις συνηθισμένες θεωρίες συνομωσίας και έχει πλήθος πολλών τεκμηρίων γι αυτά που ισχυρίζεται.
Δυστυχώς μόνο για τους αγγλομαθείς….
The Music Industry Exposed [Full Length]
http://www.youtube.com/watch?v=-iDq0Tdja4A&feature=related
Illuminati - The Music Industry Exposed
Τετάρτη 11 Απριλίου 2012
Πέμπτη 5 Απριλίου 2012
Ναρκωτικά: ο χημικός έλεγχος της κοινωνικής συμπεριφοράς
Αναρτήθηκε από: Βελίκης Ιωάννης, Ψυχολόγος PhD, τηλ. 6932683468
του Γιάννη Βελίκη
Λίγο πολύ, ο κύκλος της ζωής ενός μέσου, ψυχικά ισορροπημένου, ανθρώπου, δεν μοιάζει με κύκλο, αλλά με το κεφαλαίο γράμμα Λ (ή το σχήμα ενός βουνού): ως νεογέννητο βρέφος είναι στο μεταίχμιο της ζωής και του θανάτου. Αν υποστηριχτεί σε αυτό το στάδιο και ζήσει, περνά στην αναζήτηση συναισθηματικών σχέσεων και ανάπτυξης της αντίληψης και της κινητικότητας του. Αν, και πάλι υποστηριχθεί, περνά στο στάδιο του δημοτικού σχολείου και αργότερα στην εφηβεία όπου θα πρέπει να δομήσει μία υγιή και αυτόνομη προσωπικότητα. Τέλος, στο ζενίθ της λειτουργικότητας του (πνευματικής και σωματικής) γύρω στα 40, μπορεί να δώσει το καλύτερο κομμάτι της συνεισφοράς του στους άλλους, στην κοινωνία, στον πολιτισμό, και στην ιστορική στιγμή που ζει. Τα μεγαλύτερα έργα τέχνης, οι μεγαλύτερες πολιτικές πράξεις και τα σοφότερα λόγια ειπώθηκαν ή τουλάχιστον ξεκίνησαν να δουλεύονται σε αυτήν την ηλικία. Η συνέχεια είναι αντίστροφη. Γύρω στα 60 αρχίζει να φθίνει η πνευματική υπερδραστηριότητα και η μεγάλη παραγωγικότητα, και να ξαναπαίρνει τη σκυτάλη η ηθική ακεραιότητα και η αυτονομία της προσωπικότητας. Ως τα 80 ξαναγίνονται σημαντικά τα θέματα της διατήρησης των συναισθηματικών σχέσεων, της αντίληψης και της κινητικότητας, και τέλος ο ηλικιωμένος καταλήγει και πάλι, σαν το βρέφος, να ασχολείται με τα ζητήματα της ζωής και του θανάτου.
Για ορισμένους ως πολλούς, ωστόσο, ανθρώπους, η πορεία τους δεν ακολουθεί τα προαναφερόμενα στάδια. Λόγω της ατυχίας τους να μεγαλώσουν σε ένα ελλειμματικό, βίαιο, ή ψυχοπαθολογικό περιβάλλον, η ανάπτυξη των ψυχικών δεξιοτήτων (συναισθηματικών, νοητικών, κοινωνικών, πολιτισμικών) δεν συντελείται ποτέ και το άτομο χάνει την τεράστια ευκαιρία να γίνει ελεύθερο, αυτόνομο, συνειδητοποιημένο και ευτυχισμένο. Στις χειρότερες περιπτώσεις, δεν ξεπερνά ποτέ το ψυχικό στάδιο του βρέφους, αυτό που κανονικά θα έπρεπε να ξεπεραστεί τους πρώτους μήνες της ζωής, και αφορά στην ισορρόπηση μεταξύ της ζωής και του θανάτου (σωματικού και ψυχικού). Αυτοί οι άνθρωποι είναι οι συνήθεις πελάτες των ψυχιατρικών ιδρυμάτων και των πιο οχυρωμένων φυλακών. Είναι οι άνθρωποι που γίνονται αυτόχειρες, σχιζοφρενείς ή δολοφόνοι. Και είναι και οι άνθρωποι που είναι επιρρεπείς στη χρήση σκληρών ναρκωτικών.
Φυσικά οι αιτίες της χρήσης τους είναι πρωτίστως μόνο, ψυχολογικές. Σύμφωνα με τον Ηλία Μιχαλαρέα «… τα ναρκωτικά σαν κοινωνικό φαινόμενο, σαν ακραία μορφή αλλοτρίωσης του ανθρώπου, είναι αποτέλεσμα μιας βαθιάς κοινωνικής και οικονομικής κρίσης, που αφορά όλα τα επίπεδα των σημερινών κοινωνιών, τόσο σε βάθος όσο και σε πλάτος. Αυτή η βαθιά κοινωνική κρίση αντανακλάται στο επίπεδο της οικογένειας, διαπερνά την παιδεία, καθορίζεται από τις σχέσεις παραγωγής και διαχέεται μέσα στην εργασία και τον πολιτισμό. Αναπαράγεται από τη συντριπτική πλειοψηφία των ΜΜΕ και θεσμοποιείται από την αστική νομοθεσία». Σύμφωνα με την Κατερίνα Μάτσα «…η τοξικομανία δεν είναι γραμμένη στα γονίδια τους. Οι αλλοιώσεις που προκαλούν στον εγκέφαλο οι ουσίες δεν αποτελούν τις αιτίες αλλά το βιολογικό υπόβαθρο της εξάρτησης. Οι πραγματικές αιτίες που κάνουν ένα νέο παιδί στην αρχή συχνά της εφηβείας του να στραφεί στα ναρκωτικά και να εξαρτηθεί απ’ αυτά πρέπει να αναζητηθούν σε πολλά επίπεδα, κοινωνικό, ατομικό, οικογενειακό. Η απόγνωση, η ανασφάλεια, η μοναξιά, η μιζέρια ωθούν τους νέους απ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα σήμερα να ψάχνουν τρόπους να ξεφύγουν απ’ την αφόρητη πραγματικότητα, όπως οι ίδιοι τη βιώνουν. Τους κάνει να στρέφονται στα ναρκωτικά για να «γεμίζουν το κεφάλι τους» για να μπορούν να αντέξουν τον εαυτό τους και τους άλλους. Στον πολύ ευάλωτο, γεμάτο με συναισθηματικά ελλείμματα ψυχισμό τους αποτυπώνονται με δραματικό τρόπο οι κοινωνικές αντιφάσεις και η καθημερινότητα της κρίσης, της ανεργίας, της υποαπασχόλησης, της φτώχιας, της αποξένωσης, της πολιτιστικής και άλλης παρακμής. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η τοξικομανία είναι το προϊόν της συνάντησης της κοινωνικής κρίσης με μια προσωπική κρίση, με τη διαμεσολάβηση της οικογένειας σε κρίση».
Κατά τον σχετικό νόμο, «ναρκωτικά» νοούνται ουσίες με διαφορετική χημική δομή και διαφορετική δράση στο κεντρικό νευρικό σύστημα, αλλά με κοινά χαρακτηριστικά γνωρίσματα την μεταβολή της θυμικής κατάστασης του χρήστη και την πρόκληση εξάρτησης διαφορετικής φύσης (ψυχικής ή και σωματικής) και ποικίλου βαθμού. Η παραγωγή, εμπορία και χρήση των ναρκωτικών ουσιών διώκονται. Ωστόσο, είναι κοινή εμπειρία όλων των αρμοδίων φορέων που ασχολούνται με το φαινόμενο ότι στην πραγματικότητα επιτρέπονται, από την καλλιέργεια τους σε τεράστιες γεωργικές εκτάσεις της λατινικής Αμερικής και του Αφγανιστάν, την μεταφορά τους μέσω τεράστιων πλοίων σε όλο τον κόσμο, την συνέργεια τελωνών και των συνοριοφυλάκων, ως τους εμπόρους που το πωλούν ελεύθερα στα πάρκα, στα νυχτερινά μαγαζιά και τις φυλακές.
Η κυκλοφορία τους, με την ανοχή κυβερνήσεων, αστυνομίας και δικαστικών, επιτρέπεται για δύο πολύ σοβαρούς λόγους: αποδίδουν τεράστια κέρδη και αναισθητοποιούν τους νέους ώστε να μην αντιδρούν στις τεράστιες κοινωνικές ανισότητες και την καταπάτηση των δικαιωμάτων τους.
Όσον αφορά στα κέρδη που αποδίδουν στην εφημερίδα «Αντιπληροφόρηση» διαβάζουμε: «…το εμπόριο ναρκωτικών, από τον παραγωγό στον τελικό χρήστη/καταναλωτή, αποδίδει κέρδος της τάξης του 3.000-4000% και υπολείπεται, ίσως, μόνο του εμπορίου όπλων και των οργάνων του ανθρώπινου σώματος. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από μια δειγματοληπτική ανάγνωση μελετών, εκθέσεων και δημοσιογραφικών ερευνών, ο συνολικός παγκόσμιος ετήσιος τζίρος του εμπορίου ναρκωτικών ανέρχεται σήμερα σε μερικές εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια με ανοδικές τάσεις. Ο παγκόσμιος ετήσιος τζίρος της αγοράς ναρκωτικών ξεπέρασε τα 200 δισ. δολάρια το 1983, τα 300 δισ. το 1986 και τα 650 δισ. το 1989. Το τελευταίο αυτό ποσό είναι 120 φορές μεγαλύτερο από τον ετήσιο τζίρο της παγκόσμιας αγοράς διαμαντιών, 90 φορές μεγαλύτερο από την αξία του συνολικού χρυσού που εξάγει κάθε χρόνο η Ρωσία για την κάλυψη των δανειακών και προμηθευτικών της αναγκών, 15-20 φορές μεγαλύτερο από τον ετήσιο προϋπολογισμό της ΕΟΚ και μεγαλύτερο από το ετήσιο Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕΠ) μιας χώρας σαν την Ιταλία. Σε τιμές του 1989 και σύμφωνα με μια έκθεση που υποβλήθηκε στο Αμερικανικό Κογκρέσσο, οι παγκόσμιες ετήσιες συναλλαγές που έχουν σχέση με τα ναρκωτικά ανέρχονται σε 300 δισ. δολάρια από τα οποία τα 110 δισ. στις ΗΠΑ. Η επιτροπή GAFI εκτιμά τα ποσά αυτά σε 722 δισ. δολάρια. Άλλα δημοσιεύματα, τέλος εκτιμούν ότι ο ετήσιος τζίρος του παγκόσμιου εμπορίου ναρκωτικών ανέρχεται σε 122 δισ. δολάρια ή σε 300 δισ. δολάρια ή και σε 650 δισ. Δολάρια, ανάλογα με την πηγή που τα υπολογίζει. Μια ακόμη γεύση του ύψους των κερδών αυτών μας δίνει η παρατήρηση του νομπελίστα αμερικανού οικονομολόγου Μίλτον Φρίντμαν: «Η πολυεθνική των ναρκωτικών είναι η μεγαλύτερη πολυεθνική επιχείρηση σε όλο τον κόσμο με κέρδη που, κατά τόπους, ξεπερνούν προϋπολογισμούς κρατών όπως εκείνους της Ιταλίας και της Ισπανίας».
Η σημαντικότερη, ωστόσο, παράμετρος κατά την οποία επιτρέπεται παθητικά η κυκλοφορία των ναρκωτικών, αφορά στο θέμα της «απονεύρωσης» και ισοπέδωσης των αντιδράσεων των νεολαίων για την κοινωνική ανισότητα και την καταπάτηση των δικαιωμάτων τους (ατομικών, εργασιακών, κοινωνικών). Μέρος αυτής της παθητικής αποδοχής των ελίτ στην κυκλοφορία των ναρκωτικών είναι, σύμφωνα με την Κατερίνα Μάτσα «…η υποκρισία της καθωσπρέπει κοινωνίας του θεάματος και των ασκούντων εξουσία, κάθε μορφής, σε όλα τα επίπεδα. Ποια ηρωίνη είναι η καλή, η καφέ ή η άσπρη; Πώς θα βοηθήσουμε τους τοξικομανείς για να μην πεθαίνουν; Μεθαδόνη ή νόμιμη χορήγηση ηρωίνης; Και καθώς τα φώτα της δημοσιότητας σαρώνουν ανελέητα τις «πιάτσες» και τις φυλακές, βγήκε στη φόρα και το μέγα σκάνδαλο. Μεγαλέμπορος ναρκωτικών έφυγε νόμιμα απ΄ τις φυλακές της Πάτρας με 5μερη άδεια, που χορήγησε νόμιμα η Διεύθυνση των Φυλακών με εισήγηση της Κοινωνικής Λειτουργού. Έπεσε όμως σε κακή συγκυρία. Αλλιώς, θα έκλεινε το θέμα, όπως με τόσους, τόσες φορές. Και βγήκαν και κάποιοι σωφρονιστικοί υπάλληλοι στην τηλεόραση και είπαν, με θλιμμένη αθωότητα, ότι τα ναρκωτικά κυκλοφορούν στις φυλακές γιατί «τα βάζει το επισκεπτήριο». Για το δικό τους ρόλο ποιος θα μιλήσει; Αφυπνίστηκαν υποτίθεται, έστω και καθυστερημένα, οι αρμόδιοι. Μήπως, στην πραγματικότητα, δεν αφυπνίστηκαν αλλά υπνοβατούν ανενόχλητοι, σαρκάζοντας τον εφησυχασμό της "σοβαρής" κοινωνίας, ενώ αυτοί σπέρνουν καταστροφές στο πέρασμά τους σκόπιμα ή και - κάποιοι απ’ αυτούς - από άγνοια; Οι νέοι καταστρέφονται και πεθαίνουν κάθε μέρα από ναρκωτικά, AIDS, αλκοόλ και άλλα δεινά, ακόμα κι όταν δεν πέφτουν πάνω τους τα φώτα της δημοσιότητας. Κι όσο κι αν φαίνεται εξωφρενικό, είναι οι ίδιοι που "επιλέγουν" αυτό τον τρόπο ζωής. Γιατί; Γιατί στα πρώτα χρόνια της εφηβείας, με όλη την ευαισθησία που διαθέτουν, δεν αντέχουν τον εαυτό τους στην καθημερινή μιζέρια του, γιατί δεν αισθάνονται ότι μπορούν να παίξουν κάποιο ρόλο σ’ αυτή την κοινωνία, που δεν τους δέχεται και τους περιθωριοποιεί πριν ακόμα μπουν στα ναρκωτικά, γιατί αισθάνονται ηττημένοι πριν ακόμα δώσουν τη μάχη, γιατί πήραν το μήνυμα ότι η αποφυγή της μάχης συνεπάγεται κοινωνική αναγνώριση, γιατί δεν έμαθαν να πιστεύουν στον εαυτό τους και στις αξίες της ζωής, γιατί είναι τραγικά μόνοι και στερημένοι απ’ ότι στην ουσία χαρακτηρίζει την ανθρώπινη φύση, τη χαρά της επικοινωνίας και τη χαρά της δημιουργίας. Γιατί βομβαρδίζονται καθημερινά από μηνύματα καταναλωτικής αφθονίας, ενώ οι ίδιοι βιώνουν τραγικά την οδύνη του εσωτερικού τους κενού και της ανίας».
Η δε «θεραπεία» τους βασίζεται στη χρήση εξαρτησιογόνων ψυχοτρόπων ουσιών (όπως μεθαδόνη, ναλτρεξόνη κ.λπ.), που σκοπό έχει την ελεγχόμενη τοξικομανία και την συνέχισή της. Όπως τονίζουν τα μέλη της ομάδας «18 άνω» «…ζώντας σε μια κοινωνία αποξένωσης αγωνιζόμαστε να ξεπεράσουμε τη δική μας μοναξιά μέσα από τις ομάδες μας. Αποκτώντας πρόσβαση στον Πολιτισμό και δεσμούς με την ιστορία, την προσωπική και την κοινωνική. Θέτοντας μεγάλους στόχους στον αγώνα για την απελευθέρωσή μας από τα δεσμά της ουσίας και κάθε εξάρτησης. Αναζητώντας μια ισότιμη με όλους θέση μέσα στο κοινωνικό σύνολο, μια ευκαιρία για να αποδείξουμε ότι δεν είμαστε "ανίατοι ασθενείς", δεν είμαστε "επικίνδυνοι", ότι η θέση μας δεν βρίσκεται στο περιθώριο. Παλεύουμε ενάντια στην ανεργία, τη φτώχεια, την έλλειψη στέγης, την απειλή της φυλακής, όλους τους κινδύνους υποτροπής και παλινδρόμησης στον παλιό τρόπο ζωής. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία κατακτούμε τις αξίες μας, τις ανθρωπιστικές και τις υπερασπιζόμαστε με κάθε τρόπο. Βρίσκουμε μέσα μας και γύρω μας, στον εαυτό μας και στους συνανθρώπους μας, μέσα από τις συλλογικές μας δραστηριότητες, τη δύναμη να οργανώσουμε σε νέες βάσεις τη ζωή μας, με καινούργιο περιεχόμενο, έμπνευση και όραμα, με νόημα, ποιότητα και στόχους. Είμαστε ενάντια στην κυρίαρχη αντίληψη των υποκαταστάτων που αποβλέπει σε μια νέα γενιά εξαρτημένων ατόμων, αναπαράγοντας και διογκώνοντας το πρόβλημα της εξάρτησης, σαν τρόπο ζωής. Είμαστε ενάντια στο διαχωρισμό μαλακών και σκληρών ναρκωτικών γιατί κρύβει τις κοινωνικές αιτίες του προβλήματος, δίνει φαρμακολογικό και βιολογικό καθαρά χαρακτήρα στην εξάρτηση και αποδυναμώνει τον αγώνα για την αληθινή ανθρώπινη χειραφέτηση. Εμείς διεκδικούμε καθημερινά την ελευθερία μας σε όλα τα επίπεδα απ' όλα τα δεσμά (χημικά και κοινωνικά). Κάνουμε τρόπο ζωής μας την αντίσταση».
Είναι ξεκάθαρο, λοιπόν, ότι τα ναρκωτικά είναι μέρος της πολιτικής των κυρίαρχων ελίτ προκειμένου να εξασφαλίσουν τον κοινωνικό έλεγχο, μέσα από την συντήρηση της εξάρτησης ως τρόπου ζωής, και με στρατηγικές την πλήρη παθητικοποίηση, την ολοκληρωτική αδρανοποίηση και την απόλυτη κατάπνιξη κάθε ίχνους επαναστατικής διάθεσης και πρόθεσης του πιο επικίνδυνου γι’ αυτές τμήματος της κοινωνίας – των έφηβων και των νέων ανθρώπων. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα για την κοινωνική απονεύρωση των νέων αποτελεί η διοχέτευση του ναρκωτικού «πάκο» στην οικονομική κρίση της Αργεντινής το 2001.
Στο σχετικό ντοκιμαντέρ του Εξάντα διαβάζουμε: «…Μέσα στο οικονομικό και κοινωνικό χάος που προκάλεσε η χρεοκοπία της Αργεντινής, ένα νέο ναρκωτικό εμφανίστηκε στη χώρα: «Το Πάκο» ή αλλιώς «ο κλέφτης του μυαλού», «ο εξολοθρευτής των φτωχών». Η εξάπλωσή του υπήρξε αστραπιαία.
Η Αργεντινή, χώρα εισαγωγής κοκαΐνης μέχρι το 2001, ξαφνικά μετατράπηκε σε χώρα παραγωγός. Πολλά παράνομα εργαστήρια άρχισαν να παράγουν υδροχλωρική, δηλαδή την κρυσταλλική κοκαΐνη, και από τα υπολείμματα της κατεργασίας της έφτιαξαν το πάκο. Η τιμή του είναι πολύ χαμηλή, 50 λεπτά του δολαρίου το 1 γραμμάριο, και επομένως είναι προσιτό στους φτωχούς νέους, που εξαθλιώθηκαν ακόμη περισσότερο μετά την κρίση.
«Υπήρξε μια στρατηγική για να γίνει δημοφιλές το 2001 και κυρίως το 2002, όπου επίτηδες αποσύρανε από την αγορά τα δύο ναρκωτικά που στην Αργεντινή ακόμα είναι παράνομα και μεγάλης χρήσης, τη μαριχουάνα και την κοκαΐνη -και γεμίσανε οι δρόμοι με πάκο», εξηγεί ο Βάλδο Φερράρι, Διευθυντής λειτουργίας της Κοινωνικής Βοήθειας κατά των εθισμών του δήμου του Μπουένος Άιρες. «Δεν έχουμε καμία αμφιβολία ότι έπρεπε να εξολοθρευτεί μια ολόκληρη γενιά. Έπρεπε να εξολοθρευτεί μια γενιά εφήβων και νέων που δεν θα είχε δουλειά , δεν θα είχε θέση στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, δεν θα είχε δυνατότητες να ενταχθεί με κανέναν τρόπο με τον οποίο οι γενιές καταλαμβάνουν τον χώρο τους στη κοινωνία. Και επιπλέον, δεν έπρεπε να είναι παρούσες για να αντιμετωπίσουν και να αγωνιστούν για τα δικαιώματα τους, απέναντι σ’ αυτές τις πολιτικές εξουσίες».
«Το Πάκο είναι πολύ εύκολο να βρεθεί, μας λέει ο Πάμπλο, χρήστης ο ίδιος. Με τη χρήση του εθίζεσαι να ακυρώνεις τα πάντα. Γίνεσαι απαθής και δε νοιώθεις τίποτα, ούτε καλό ούτε κακό, δε νοιώθεις εντελώς τίποτα. Νοιώθεις «σβησμένος» χωρίς καμιά ανησυχία και χωρίς ενδιαφέρον για οτιδήποτε. Εγώ δεν ξέρω πώς είναι να ζεις εδώ, σ’ αυτή τη γειτονιά. Εγώ ξέρω πώς είναι να πεθαίνεις εδώ. Αυτό το γνωρίζουμε καλά εμείς οι χρήστες του πάκο. Πεθαίνουμε κάθε μέρα, δε ζούμε κάθε μέρα» εξομολογείται.
Η επίδραση του πάκο είναι άμεση. Προκαλεί ευφορία, αλλά κυρίως απάθεια και ο χρήστης δεν πεινά, αλλά ούτε μπορεί να κοιμηθεί για πολλές ώρες. Το πάκο επιδρά στους νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου και ο χρήστης χάνει την επικοινωνία του με το εξωτερικό περιβάλλον. Επίσης προκαλεί μεγάλες βλάβες στους πνεύμονες και στην καρδιά. Μέσα σε 6 μήνες μπορεί να προκαλέσει τη νέκρωση του εγκεφάλου.
«Το πάκο κάνει το νευρώνα να εξαντλείται γρήγορα, λόγω υπερβολικής του λειτουργίας και του προκαλεί πρόωρη γήρανση, ενώ παράλληλα προκαλεί το θάνατο των εγκεφαλικών κυττάρων. Αυτό δημιουργεί λόγω του συνεχόμενου τρόπου χρήσης του μια νευρολογική φθορά στη νόηση, που εμείς πολύ απλά την αποκαλούμε «αποβλάκωση» του παιδιού. Το παιδί μένει χωρίς νευρικό σύστημα που να το καθιστά ικανό. Και πάνω απ’ όλα, το μέρος που φθείρεται περισσότερο είναι το εμπρόσθιο τμήμα του εγκεφάλου, στο οποίο βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος των διανοητικών λειτουργιών και της νευροεπικοινωνίας», μας εξηγεί ο γιατρός Carlos Damin, τοξικολόγος.
Σε σύντομο χρονικό διάστημα, το Πάκο προκαλεί ισχυρό εθισμό, με αποτέλεσμα οι χρήστες να ζουν πραγματικά μόνο για το πάκο και να προβαίνουν σε κλοπές, ληστείες και δολοφονίες για να εξασφαλίσουν τη δόση τους. Δεδομένου ότι η επίδρασή του διαρκεί μόνο 15 λεπτά περίπου, οι χρήστες κάνουν επαναλαμβανόμενες χρήσεις για να ικανοποιήσουν τα στερητικά τους σύνδρομα, που είναι πραγματικά βασανιστικά. «Όταν τελείωνε το ναρκωτικό ήταν η χειρότερη στιγμή! Γιατί έπρεπε πάλι να σκεφτώ από πού θα έβρισκα τα λεφτά για να ξανακάνω χρήση. Πολλές φορές κάνεις πράγματα που ίσως να μη θέλεις να τα κάνεις. Για παράδειγμα, το να κλέψεις από τη μάνα σου», μας λέει για το καθημερινό του μαρτύριο ο Alciel, χρήστης πάκο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, στην Αργεντινή καταναλώνονται καθημερινά 500.000 δόσεις, ενώ η χρήση του την τελευταία δεκαετία αυξήθηκε κατά 200%.
Η αστυνομία μοιάζει ανίκανη να αντιμετωπίσει το φαινόμενο και κατηγορείται από πολλούς κατοίκους ότι είναι διεφθαρμένη και ότι συμμετέχει και η ίδια στο θανατηφόρο αυτό εμπόριο. «Ο αποκλεισμός μεγάλων κομματιών του πληθυσμού, που δεν έχουν θέση στην εργασιακή αγορά και στη διανομή του πλούτου, είναι αναγκαίο στοιχείο για τη νεοφιλελεύθερη διανομή του πλούτου. Άρα το πάκο είναι αναγκαίο για να εδραιώσει τον αποκλεισμό και να εξασφαλίσει ότι δε θα υπάρξουν χιλιάδες και εκατομμύρια υγιείς και σκεπτόμενοι νέοι που θα θέσουν μια διαφορετική κοινωνία. Το ίδιο το κράτος είναι που εγγυάται ένα πολιτικό - οικονομικό φαινόμενο συσσώρευσης πλούτου και κοινωνικού αποκλεισμού…» τονίζει εμφατικά ο Βάλδο Φερράρι, Διευθυντής της Κοινωνικής Βοήθειας κατά των εθισμών, μέσα από ένα πλήθος μεθόδων, με τα ναρκωτικά να είναι από τις σημαντικότερες, θα προσθέταμε.
Και η αντιμετώπιση με την απλή αυτό – οργάνωση των κατοίκων δεν φτάνει. Οι αλλαγές πρέπει να αγγίξουν πολλαπλά πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα, τα οποία θα αντιδράσουν και θα χτυπήσουν λυσσαλέα όποιον τα απειλήσει. Είναι πολλά τα λεφτά…
του Γιάννη Βελίκη
Λίγο πολύ, ο κύκλος της ζωής ενός μέσου, ψυχικά ισορροπημένου, ανθρώπου, δεν μοιάζει με κύκλο, αλλά με το κεφαλαίο γράμμα Λ (ή το σχήμα ενός βουνού): ως νεογέννητο βρέφος είναι στο μεταίχμιο της ζωής και του θανάτου. Αν υποστηριχτεί σε αυτό το στάδιο και ζήσει, περνά στην αναζήτηση συναισθηματικών σχέσεων και ανάπτυξης της αντίληψης και της κινητικότητας του. Αν, και πάλι υποστηριχθεί, περνά στο στάδιο του δημοτικού σχολείου και αργότερα στην εφηβεία όπου θα πρέπει να δομήσει μία υγιή και αυτόνομη προσωπικότητα. Τέλος, στο ζενίθ της λειτουργικότητας του (πνευματικής και σωματικής) γύρω στα 40, μπορεί να δώσει το καλύτερο κομμάτι της συνεισφοράς του στους άλλους, στην κοινωνία, στον πολιτισμό, και στην ιστορική στιγμή που ζει. Τα μεγαλύτερα έργα τέχνης, οι μεγαλύτερες πολιτικές πράξεις και τα σοφότερα λόγια ειπώθηκαν ή τουλάχιστον ξεκίνησαν να δουλεύονται σε αυτήν την ηλικία. Η συνέχεια είναι αντίστροφη. Γύρω στα 60 αρχίζει να φθίνει η πνευματική υπερδραστηριότητα και η μεγάλη παραγωγικότητα, και να ξαναπαίρνει τη σκυτάλη η ηθική ακεραιότητα και η αυτονομία της προσωπικότητας. Ως τα 80 ξαναγίνονται σημαντικά τα θέματα της διατήρησης των συναισθηματικών σχέσεων, της αντίληψης και της κινητικότητας, και τέλος ο ηλικιωμένος καταλήγει και πάλι, σαν το βρέφος, να ασχολείται με τα ζητήματα της ζωής και του θανάτου.
Για ορισμένους ως πολλούς, ωστόσο, ανθρώπους, η πορεία τους δεν ακολουθεί τα προαναφερόμενα στάδια. Λόγω της ατυχίας τους να μεγαλώσουν σε ένα ελλειμματικό, βίαιο, ή ψυχοπαθολογικό περιβάλλον, η ανάπτυξη των ψυχικών δεξιοτήτων (συναισθηματικών, νοητικών, κοινωνικών, πολιτισμικών) δεν συντελείται ποτέ και το άτομο χάνει την τεράστια ευκαιρία να γίνει ελεύθερο, αυτόνομο, συνειδητοποιημένο και ευτυχισμένο. Στις χειρότερες περιπτώσεις, δεν ξεπερνά ποτέ το ψυχικό στάδιο του βρέφους, αυτό που κανονικά θα έπρεπε να ξεπεραστεί τους πρώτους μήνες της ζωής, και αφορά στην ισορρόπηση μεταξύ της ζωής και του θανάτου (σωματικού και ψυχικού). Αυτοί οι άνθρωποι είναι οι συνήθεις πελάτες των ψυχιατρικών ιδρυμάτων και των πιο οχυρωμένων φυλακών. Είναι οι άνθρωποι που γίνονται αυτόχειρες, σχιζοφρενείς ή δολοφόνοι. Και είναι και οι άνθρωποι που είναι επιρρεπείς στη χρήση σκληρών ναρκωτικών.
Φυσικά οι αιτίες της χρήσης τους είναι πρωτίστως μόνο, ψυχολογικές. Σύμφωνα με τον Ηλία Μιχαλαρέα «… τα ναρκωτικά σαν κοινωνικό φαινόμενο, σαν ακραία μορφή αλλοτρίωσης του ανθρώπου, είναι αποτέλεσμα μιας βαθιάς κοινωνικής και οικονομικής κρίσης, που αφορά όλα τα επίπεδα των σημερινών κοινωνιών, τόσο σε βάθος όσο και σε πλάτος. Αυτή η βαθιά κοινωνική κρίση αντανακλάται στο επίπεδο της οικογένειας, διαπερνά την παιδεία, καθορίζεται από τις σχέσεις παραγωγής και διαχέεται μέσα στην εργασία και τον πολιτισμό. Αναπαράγεται από τη συντριπτική πλειοψηφία των ΜΜΕ και θεσμοποιείται από την αστική νομοθεσία». Σύμφωνα με την Κατερίνα Μάτσα «…η τοξικομανία δεν είναι γραμμένη στα γονίδια τους. Οι αλλοιώσεις που προκαλούν στον εγκέφαλο οι ουσίες δεν αποτελούν τις αιτίες αλλά το βιολογικό υπόβαθρο της εξάρτησης. Οι πραγματικές αιτίες που κάνουν ένα νέο παιδί στην αρχή συχνά της εφηβείας του να στραφεί στα ναρκωτικά και να εξαρτηθεί απ’ αυτά πρέπει να αναζητηθούν σε πολλά επίπεδα, κοινωνικό, ατομικό, οικογενειακό. Η απόγνωση, η ανασφάλεια, η μοναξιά, η μιζέρια ωθούν τους νέους απ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα σήμερα να ψάχνουν τρόπους να ξεφύγουν απ’ την αφόρητη πραγματικότητα, όπως οι ίδιοι τη βιώνουν. Τους κάνει να στρέφονται στα ναρκωτικά για να «γεμίζουν το κεφάλι τους» για να μπορούν να αντέξουν τον εαυτό τους και τους άλλους. Στον πολύ ευάλωτο, γεμάτο με συναισθηματικά ελλείμματα ψυχισμό τους αποτυπώνονται με δραματικό τρόπο οι κοινωνικές αντιφάσεις και η καθημερινότητα της κρίσης, της ανεργίας, της υποαπασχόλησης, της φτώχιας, της αποξένωσης, της πολιτιστικής και άλλης παρακμής. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η τοξικομανία είναι το προϊόν της συνάντησης της κοινωνικής κρίσης με μια προσωπική κρίση, με τη διαμεσολάβηση της οικογένειας σε κρίση».
Κατά τον σχετικό νόμο, «ναρκωτικά» νοούνται ουσίες με διαφορετική χημική δομή και διαφορετική δράση στο κεντρικό νευρικό σύστημα, αλλά με κοινά χαρακτηριστικά γνωρίσματα την μεταβολή της θυμικής κατάστασης του χρήστη και την πρόκληση εξάρτησης διαφορετικής φύσης (ψυχικής ή και σωματικής) και ποικίλου βαθμού. Η παραγωγή, εμπορία και χρήση των ναρκωτικών ουσιών διώκονται. Ωστόσο, είναι κοινή εμπειρία όλων των αρμοδίων φορέων που ασχολούνται με το φαινόμενο ότι στην πραγματικότητα επιτρέπονται, από την καλλιέργεια τους σε τεράστιες γεωργικές εκτάσεις της λατινικής Αμερικής και του Αφγανιστάν, την μεταφορά τους μέσω τεράστιων πλοίων σε όλο τον κόσμο, την συνέργεια τελωνών και των συνοριοφυλάκων, ως τους εμπόρους που το πωλούν ελεύθερα στα πάρκα, στα νυχτερινά μαγαζιά και τις φυλακές.
Η κυκλοφορία τους, με την ανοχή κυβερνήσεων, αστυνομίας και δικαστικών, επιτρέπεται για δύο πολύ σοβαρούς λόγους: αποδίδουν τεράστια κέρδη και αναισθητοποιούν τους νέους ώστε να μην αντιδρούν στις τεράστιες κοινωνικές ανισότητες και την καταπάτηση των δικαιωμάτων τους.
Όσον αφορά στα κέρδη που αποδίδουν στην εφημερίδα «Αντιπληροφόρηση» διαβάζουμε: «…το εμπόριο ναρκωτικών, από τον παραγωγό στον τελικό χρήστη/καταναλωτή, αποδίδει κέρδος της τάξης του 3.000-4000% και υπολείπεται, ίσως, μόνο του εμπορίου όπλων και των οργάνων του ανθρώπινου σώματος. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από μια δειγματοληπτική ανάγνωση μελετών, εκθέσεων και δημοσιογραφικών ερευνών, ο συνολικός παγκόσμιος ετήσιος τζίρος του εμπορίου ναρκωτικών ανέρχεται σήμερα σε μερικές εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια με ανοδικές τάσεις. Ο παγκόσμιος ετήσιος τζίρος της αγοράς ναρκωτικών ξεπέρασε τα 200 δισ. δολάρια το 1983, τα 300 δισ. το 1986 και τα 650 δισ. το 1989. Το τελευταίο αυτό ποσό είναι 120 φορές μεγαλύτερο από τον ετήσιο τζίρο της παγκόσμιας αγοράς διαμαντιών, 90 φορές μεγαλύτερο από την αξία του συνολικού χρυσού που εξάγει κάθε χρόνο η Ρωσία για την κάλυψη των δανειακών και προμηθευτικών της αναγκών, 15-20 φορές μεγαλύτερο από τον ετήσιο προϋπολογισμό της ΕΟΚ και μεγαλύτερο από το ετήσιο Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕΠ) μιας χώρας σαν την Ιταλία. Σε τιμές του 1989 και σύμφωνα με μια έκθεση που υποβλήθηκε στο Αμερικανικό Κογκρέσσο, οι παγκόσμιες ετήσιες συναλλαγές που έχουν σχέση με τα ναρκωτικά ανέρχονται σε 300 δισ. δολάρια από τα οποία τα 110 δισ. στις ΗΠΑ. Η επιτροπή GAFI εκτιμά τα ποσά αυτά σε 722 δισ. δολάρια. Άλλα δημοσιεύματα, τέλος εκτιμούν ότι ο ετήσιος τζίρος του παγκόσμιου εμπορίου ναρκωτικών ανέρχεται σε 122 δισ. δολάρια ή σε 300 δισ. δολάρια ή και σε 650 δισ. Δολάρια, ανάλογα με την πηγή που τα υπολογίζει. Μια ακόμη γεύση του ύψους των κερδών αυτών μας δίνει η παρατήρηση του νομπελίστα αμερικανού οικονομολόγου Μίλτον Φρίντμαν: «Η πολυεθνική των ναρκωτικών είναι η μεγαλύτερη πολυεθνική επιχείρηση σε όλο τον κόσμο με κέρδη που, κατά τόπους, ξεπερνούν προϋπολογισμούς κρατών όπως εκείνους της Ιταλίας και της Ισπανίας».
Η σημαντικότερη, ωστόσο, παράμετρος κατά την οποία επιτρέπεται παθητικά η κυκλοφορία των ναρκωτικών, αφορά στο θέμα της «απονεύρωσης» και ισοπέδωσης των αντιδράσεων των νεολαίων για την κοινωνική ανισότητα και την καταπάτηση των δικαιωμάτων τους (ατομικών, εργασιακών, κοινωνικών). Μέρος αυτής της παθητικής αποδοχής των ελίτ στην κυκλοφορία των ναρκωτικών είναι, σύμφωνα με την Κατερίνα Μάτσα «…η υποκρισία της καθωσπρέπει κοινωνίας του θεάματος και των ασκούντων εξουσία, κάθε μορφής, σε όλα τα επίπεδα. Ποια ηρωίνη είναι η καλή, η καφέ ή η άσπρη; Πώς θα βοηθήσουμε τους τοξικομανείς για να μην πεθαίνουν; Μεθαδόνη ή νόμιμη χορήγηση ηρωίνης; Και καθώς τα φώτα της δημοσιότητας σαρώνουν ανελέητα τις «πιάτσες» και τις φυλακές, βγήκε στη φόρα και το μέγα σκάνδαλο. Μεγαλέμπορος ναρκωτικών έφυγε νόμιμα απ΄ τις φυλακές της Πάτρας με 5μερη άδεια, που χορήγησε νόμιμα η Διεύθυνση των Φυλακών με εισήγηση της Κοινωνικής Λειτουργού. Έπεσε όμως σε κακή συγκυρία. Αλλιώς, θα έκλεινε το θέμα, όπως με τόσους, τόσες φορές. Και βγήκαν και κάποιοι σωφρονιστικοί υπάλληλοι στην τηλεόραση και είπαν, με θλιμμένη αθωότητα, ότι τα ναρκωτικά κυκλοφορούν στις φυλακές γιατί «τα βάζει το επισκεπτήριο». Για το δικό τους ρόλο ποιος θα μιλήσει; Αφυπνίστηκαν υποτίθεται, έστω και καθυστερημένα, οι αρμόδιοι. Μήπως, στην πραγματικότητα, δεν αφυπνίστηκαν αλλά υπνοβατούν ανενόχλητοι, σαρκάζοντας τον εφησυχασμό της "σοβαρής" κοινωνίας, ενώ αυτοί σπέρνουν καταστροφές στο πέρασμά τους σκόπιμα ή και - κάποιοι απ’ αυτούς - από άγνοια; Οι νέοι καταστρέφονται και πεθαίνουν κάθε μέρα από ναρκωτικά, AIDS, αλκοόλ και άλλα δεινά, ακόμα κι όταν δεν πέφτουν πάνω τους τα φώτα της δημοσιότητας. Κι όσο κι αν φαίνεται εξωφρενικό, είναι οι ίδιοι που "επιλέγουν" αυτό τον τρόπο ζωής. Γιατί; Γιατί στα πρώτα χρόνια της εφηβείας, με όλη την ευαισθησία που διαθέτουν, δεν αντέχουν τον εαυτό τους στην καθημερινή μιζέρια του, γιατί δεν αισθάνονται ότι μπορούν να παίξουν κάποιο ρόλο σ’ αυτή την κοινωνία, που δεν τους δέχεται και τους περιθωριοποιεί πριν ακόμα μπουν στα ναρκωτικά, γιατί αισθάνονται ηττημένοι πριν ακόμα δώσουν τη μάχη, γιατί πήραν το μήνυμα ότι η αποφυγή της μάχης συνεπάγεται κοινωνική αναγνώριση, γιατί δεν έμαθαν να πιστεύουν στον εαυτό τους και στις αξίες της ζωής, γιατί είναι τραγικά μόνοι και στερημένοι απ’ ότι στην ουσία χαρακτηρίζει την ανθρώπινη φύση, τη χαρά της επικοινωνίας και τη χαρά της δημιουργίας. Γιατί βομβαρδίζονται καθημερινά από μηνύματα καταναλωτικής αφθονίας, ενώ οι ίδιοι βιώνουν τραγικά την οδύνη του εσωτερικού τους κενού και της ανίας».
Η δε «θεραπεία» τους βασίζεται στη χρήση εξαρτησιογόνων ψυχοτρόπων ουσιών (όπως μεθαδόνη, ναλτρεξόνη κ.λπ.), που σκοπό έχει την ελεγχόμενη τοξικομανία και την συνέχισή της. Όπως τονίζουν τα μέλη της ομάδας «18 άνω» «…ζώντας σε μια κοινωνία αποξένωσης αγωνιζόμαστε να ξεπεράσουμε τη δική μας μοναξιά μέσα από τις ομάδες μας. Αποκτώντας πρόσβαση στον Πολιτισμό και δεσμούς με την ιστορία, την προσωπική και την κοινωνική. Θέτοντας μεγάλους στόχους στον αγώνα για την απελευθέρωσή μας από τα δεσμά της ουσίας και κάθε εξάρτησης. Αναζητώντας μια ισότιμη με όλους θέση μέσα στο κοινωνικό σύνολο, μια ευκαιρία για να αποδείξουμε ότι δεν είμαστε "ανίατοι ασθενείς", δεν είμαστε "επικίνδυνοι", ότι η θέση μας δεν βρίσκεται στο περιθώριο. Παλεύουμε ενάντια στην ανεργία, τη φτώχεια, την έλλειψη στέγης, την απειλή της φυλακής, όλους τους κινδύνους υποτροπής και παλινδρόμησης στον παλιό τρόπο ζωής. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία κατακτούμε τις αξίες μας, τις ανθρωπιστικές και τις υπερασπιζόμαστε με κάθε τρόπο. Βρίσκουμε μέσα μας και γύρω μας, στον εαυτό μας και στους συνανθρώπους μας, μέσα από τις συλλογικές μας δραστηριότητες, τη δύναμη να οργανώσουμε σε νέες βάσεις τη ζωή μας, με καινούργιο περιεχόμενο, έμπνευση και όραμα, με νόημα, ποιότητα και στόχους. Είμαστε ενάντια στην κυρίαρχη αντίληψη των υποκαταστάτων που αποβλέπει σε μια νέα γενιά εξαρτημένων ατόμων, αναπαράγοντας και διογκώνοντας το πρόβλημα της εξάρτησης, σαν τρόπο ζωής. Είμαστε ενάντια στο διαχωρισμό μαλακών και σκληρών ναρκωτικών γιατί κρύβει τις κοινωνικές αιτίες του προβλήματος, δίνει φαρμακολογικό και βιολογικό καθαρά χαρακτήρα στην εξάρτηση και αποδυναμώνει τον αγώνα για την αληθινή ανθρώπινη χειραφέτηση. Εμείς διεκδικούμε καθημερινά την ελευθερία μας σε όλα τα επίπεδα απ' όλα τα δεσμά (χημικά και κοινωνικά). Κάνουμε τρόπο ζωής μας την αντίσταση».
Είναι ξεκάθαρο, λοιπόν, ότι τα ναρκωτικά είναι μέρος της πολιτικής των κυρίαρχων ελίτ προκειμένου να εξασφαλίσουν τον κοινωνικό έλεγχο, μέσα από την συντήρηση της εξάρτησης ως τρόπου ζωής, και με στρατηγικές την πλήρη παθητικοποίηση, την ολοκληρωτική αδρανοποίηση και την απόλυτη κατάπνιξη κάθε ίχνους επαναστατικής διάθεσης και πρόθεσης του πιο επικίνδυνου γι’ αυτές τμήματος της κοινωνίας – των έφηβων και των νέων ανθρώπων. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα για την κοινωνική απονεύρωση των νέων αποτελεί η διοχέτευση του ναρκωτικού «πάκο» στην οικονομική κρίση της Αργεντινής το 2001.
Στο σχετικό ντοκιμαντέρ του Εξάντα διαβάζουμε: «…Μέσα στο οικονομικό και κοινωνικό χάος που προκάλεσε η χρεοκοπία της Αργεντινής, ένα νέο ναρκωτικό εμφανίστηκε στη χώρα: «Το Πάκο» ή αλλιώς «ο κλέφτης του μυαλού», «ο εξολοθρευτής των φτωχών». Η εξάπλωσή του υπήρξε αστραπιαία.
Η Αργεντινή, χώρα εισαγωγής κοκαΐνης μέχρι το 2001, ξαφνικά μετατράπηκε σε χώρα παραγωγός. Πολλά παράνομα εργαστήρια άρχισαν να παράγουν υδροχλωρική, δηλαδή την κρυσταλλική κοκαΐνη, και από τα υπολείμματα της κατεργασίας της έφτιαξαν το πάκο. Η τιμή του είναι πολύ χαμηλή, 50 λεπτά του δολαρίου το 1 γραμμάριο, και επομένως είναι προσιτό στους φτωχούς νέους, που εξαθλιώθηκαν ακόμη περισσότερο μετά την κρίση.
«Υπήρξε μια στρατηγική για να γίνει δημοφιλές το 2001 και κυρίως το 2002, όπου επίτηδες αποσύρανε από την αγορά τα δύο ναρκωτικά που στην Αργεντινή ακόμα είναι παράνομα και μεγάλης χρήσης, τη μαριχουάνα και την κοκαΐνη -και γεμίσανε οι δρόμοι με πάκο», εξηγεί ο Βάλδο Φερράρι, Διευθυντής λειτουργίας της Κοινωνικής Βοήθειας κατά των εθισμών του δήμου του Μπουένος Άιρες. «Δεν έχουμε καμία αμφιβολία ότι έπρεπε να εξολοθρευτεί μια ολόκληρη γενιά. Έπρεπε να εξολοθρευτεί μια γενιά εφήβων και νέων που δεν θα είχε δουλειά , δεν θα είχε θέση στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, δεν θα είχε δυνατότητες να ενταχθεί με κανέναν τρόπο με τον οποίο οι γενιές καταλαμβάνουν τον χώρο τους στη κοινωνία. Και επιπλέον, δεν έπρεπε να είναι παρούσες για να αντιμετωπίσουν και να αγωνιστούν για τα δικαιώματα τους, απέναντι σ’ αυτές τις πολιτικές εξουσίες».
«Το Πάκο είναι πολύ εύκολο να βρεθεί, μας λέει ο Πάμπλο, χρήστης ο ίδιος. Με τη χρήση του εθίζεσαι να ακυρώνεις τα πάντα. Γίνεσαι απαθής και δε νοιώθεις τίποτα, ούτε καλό ούτε κακό, δε νοιώθεις εντελώς τίποτα. Νοιώθεις «σβησμένος» χωρίς καμιά ανησυχία και χωρίς ενδιαφέρον για οτιδήποτε. Εγώ δεν ξέρω πώς είναι να ζεις εδώ, σ’ αυτή τη γειτονιά. Εγώ ξέρω πώς είναι να πεθαίνεις εδώ. Αυτό το γνωρίζουμε καλά εμείς οι χρήστες του πάκο. Πεθαίνουμε κάθε μέρα, δε ζούμε κάθε μέρα» εξομολογείται.
Η επίδραση του πάκο είναι άμεση. Προκαλεί ευφορία, αλλά κυρίως απάθεια και ο χρήστης δεν πεινά, αλλά ούτε μπορεί να κοιμηθεί για πολλές ώρες. Το πάκο επιδρά στους νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου και ο χρήστης χάνει την επικοινωνία του με το εξωτερικό περιβάλλον. Επίσης προκαλεί μεγάλες βλάβες στους πνεύμονες και στην καρδιά. Μέσα σε 6 μήνες μπορεί να προκαλέσει τη νέκρωση του εγκεφάλου.
«Το πάκο κάνει το νευρώνα να εξαντλείται γρήγορα, λόγω υπερβολικής του λειτουργίας και του προκαλεί πρόωρη γήρανση, ενώ παράλληλα προκαλεί το θάνατο των εγκεφαλικών κυττάρων. Αυτό δημιουργεί λόγω του συνεχόμενου τρόπου χρήσης του μια νευρολογική φθορά στη νόηση, που εμείς πολύ απλά την αποκαλούμε «αποβλάκωση» του παιδιού. Το παιδί μένει χωρίς νευρικό σύστημα που να το καθιστά ικανό. Και πάνω απ’ όλα, το μέρος που φθείρεται περισσότερο είναι το εμπρόσθιο τμήμα του εγκεφάλου, στο οποίο βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος των διανοητικών λειτουργιών και της νευροεπικοινωνίας», μας εξηγεί ο γιατρός Carlos Damin, τοξικολόγος.
Σε σύντομο χρονικό διάστημα, το Πάκο προκαλεί ισχυρό εθισμό, με αποτέλεσμα οι χρήστες να ζουν πραγματικά μόνο για το πάκο και να προβαίνουν σε κλοπές, ληστείες και δολοφονίες για να εξασφαλίσουν τη δόση τους. Δεδομένου ότι η επίδρασή του διαρκεί μόνο 15 λεπτά περίπου, οι χρήστες κάνουν επαναλαμβανόμενες χρήσεις για να ικανοποιήσουν τα στερητικά τους σύνδρομα, που είναι πραγματικά βασανιστικά. «Όταν τελείωνε το ναρκωτικό ήταν η χειρότερη στιγμή! Γιατί έπρεπε πάλι να σκεφτώ από πού θα έβρισκα τα λεφτά για να ξανακάνω χρήση. Πολλές φορές κάνεις πράγματα που ίσως να μη θέλεις να τα κάνεις. Για παράδειγμα, το να κλέψεις από τη μάνα σου», μας λέει για το καθημερινό του μαρτύριο ο Alciel, χρήστης πάκο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, στην Αργεντινή καταναλώνονται καθημερινά 500.000 δόσεις, ενώ η χρήση του την τελευταία δεκαετία αυξήθηκε κατά 200%.
Η αστυνομία μοιάζει ανίκανη να αντιμετωπίσει το φαινόμενο και κατηγορείται από πολλούς κατοίκους ότι είναι διεφθαρμένη και ότι συμμετέχει και η ίδια στο θανατηφόρο αυτό εμπόριο. «Ο αποκλεισμός μεγάλων κομματιών του πληθυσμού, που δεν έχουν θέση στην εργασιακή αγορά και στη διανομή του πλούτου, είναι αναγκαίο στοιχείο για τη νεοφιλελεύθερη διανομή του πλούτου. Άρα το πάκο είναι αναγκαίο για να εδραιώσει τον αποκλεισμό και να εξασφαλίσει ότι δε θα υπάρξουν χιλιάδες και εκατομμύρια υγιείς και σκεπτόμενοι νέοι που θα θέσουν μια διαφορετική κοινωνία. Το ίδιο το κράτος είναι που εγγυάται ένα πολιτικό - οικονομικό φαινόμενο συσσώρευσης πλούτου και κοινωνικού αποκλεισμού…» τονίζει εμφατικά ο Βάλδο Φερράρι, Διευθυντής της Κοινωνικής Βοήθειας κατά των εθισμών, μέσα από ένα πλήθος μεθόδων, με τα ναρκωτικά να είναι από τις σημαντικότερες, θα προσθέταμε.
Και η αντιμετώπιση με την απλή αυτό – οργάνωση των κατοίκων δεν φτάνει. Οι αλλαγές πρέπει να αγγίξουν πολλαπλά πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα, τα οποία θα αντιδράσουν και θα χτυπήσουν λυσσαλέα όποιον τα απειλήσει. Είναι πολλά τα λεφτά…
Τετάρτη 4 Απριλίου 2012
«ΠΑΚΟ» - Το ναρκωτικό που γέννησε η κρίση
ΕΞΑΝΤΑΣ
Μέσα στο οικονομικό και κοινωνικό χάος που προκάλεσε η χρεοκοπία της Αργεντινής, ένα νέο ναρκωτικό εμφανίστηκε στη χώρα: «Το Πάκο» ή αλλιώς «ο κλέφτης του μυαλού», «ο εξολοθρευτής των φτωχών». Η εξάπλωσή του υπήρξε αστραπιαία.
«Το 2001, στο απόγειο της κρίσης. Όταν υπήρχε μεγάλη αβεβαιότητα στη χώρα. Όταν οι άνθρωποι δεν είχαν εργασία και αλλάξαμε 5 Προέδρους. Ήταν ένα πραγματικό χάος εκείνη την περίοδο. Τα άτομα που πουλούσαν ναρκωτικά μέσα στις γειτονιές επέλεξαν τότε να πουλήσουν το Πάκο, γιατί ήταν ένα ναρκωτικό φθηνότερο. Οι νέοι, ακόμα και παιδιά, άρχισαν να καταναλώνουν το πάκο», θυμάται η Βίλμα, που ζει σε μια από τις παραγκουπόλεις του Μπουένος Άιρες. Τα παιδιά της είναι και αυτά χρήστες του νεόφερτου ναρκωτικού.
Αργεντινή πάκο 1Η Αργεντινή, χώρα εισαγωγής κοκαΐνης μέχρι το 2001, ξαφνικά μετατράπηκε σε χώρα παραγωγός. Πολλά παράνομα εργαστήρια άρχισαν να παράγουν υδροχλωρική, δηλαδή την κρυσταλλική κοκαΐνη, και από τα υπολείμματα της κατεργασίας της έφτιαξαν το πάκο. Η τιμή του είναι πολύ χαμηλή, 50 λεπτά του δολαρίου το 1 γραμμάριο, και επομένως είναι προσιτό στους φτωχούς νέους, που εξαθλιώθηκαν ακόμη περισσότερο μετά την κρίση.
«Υπήρξε μια στρατηγική για να γίνει δημοφιλές το 2001 και κυρίως το 2002, όπου επίτηδες αποσύρανε από την αγορά τα δύο ναρκωτικά που στην Αργεντινή ακόμα είναι παράνομα και μεγάλης χρήσης, τη μαριχουάνα και την κοκαΐνη -και γεμίσανε οι δρόμοι με πάκο», εξηγεί ο Βάλδο Φερράρι, Διευθυντής λειτουργίας της Κοινωνικής Βοήθειας κατά των εθισμών του δήμου του Μπουένος Άιρες. «Δεν έχουμε καμία αμφιβολία ότι έπρεπε να εξολοθρευτεί μια ολόκληρη γενιά. Έπρεπε να εξολοθρευτεί μια γενιά εφήβων και νέων που δεν θα είχε δουλειά , δεν θα είχε θέση στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, δεν θα είχε δυνατότητες να ενταχθεί με κανέναν τρόπο με τον οποίο οι γενιές καταλαμβάνουν τον χώρο τους στη κοινωνία. Και επιπλέον, δεν έπρεπε να είναι παρούσες για να αντιμετωπίσουν και να αγωνιστούν για τα δικαιώματα τους, απέναντι σ’ αυτές τις πολιτικές εξουσίες».
Αργεντινή πάκο 2«Το Πάκο είναι πολύ εύκολο να βρεθεί», μας λέει ο Πάμπλο, χρήστης ο ίδιος. «Έρχεται μόνο του σε σένα. Μερικές φορές κάποιος το ψάχνει κι άλλες έρχεται από μόνο του. Μερικές φορές είναι κάποιος όρθιος ή καθιστός όπως τώρα, κι έρχεται μόνο του». Οι χρήστες φτιάχνουν αυτοσχέδια πιπάκια από κεραίες αυτοκινήτων ή ραδιοφώνων, τοποθετούν μέσα το πάκο μαζί με σύρμα για το πλύσιμο των πιάτων, το καίνε με αναπτήρες που βγάζουν μεγάλη φλόγα και εισπνέουν τις αναθυμιάσεις που παράγονται. Πολλοί χρήστες παθαίνουν εγκαύματα στα δάχτυλα ή στην στοματική κοιλότητα, με αποτέλεσμα πολλοί να χάνουν τα δάκτυλά τους από προχωρημένα εγκαύματα. «Με τη χρήση του εθίζεσαι να ακυρώνεις τα πάντα. Γίνεσαι απαθής και δε νοιώθεις τίποτα, ούτε καλό ούτε κακό, δε νοιώθεις εντελώς τίποτα. Νοιώθεις «σβησμένος» χωρίς καμιά ανησυχία και χωρίς ενδιαφέρον για οτιδήποτε. Εγώ δεν ξέρω πώς είναι να ζεις εδώ, σ’ αυτή τη γειτονιά. Εγώ ξέρω πώς είναι να πεθαίνεις εδώ. Αυτό το γνωρίζουμε καλά εμείς οι χρήστες του πάκο. Πεθαίνουμε κάθε μέρα, δε ζούμε κάθε μέρα», μας εξομολογείται ο Pablo.
Αργεντινή πάκο 3Η επίδραση του πάκο είναι άμεση. Προκαλεί ευφορία, αλλά κυρίως απάθεια και ο χρήστης δεν πεινά, αλλά ούτε μπορεί να κοιμηθεί για πολλές ώρες. Το πάκο επιδρά στους νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου και ο χρήστης χάνει την επικοινωνία του με το εξωτερικό περιβάλλον. Επίσης προκαλεί μεγάλες βλάβες στους πνεύμονες και στην καρδιά. Μέσα σε 6 μήνες μπορεί να προκαλέσει τη νέκρωση του εγκεφάλου.
«Το πάκο κάνει το νευρώνα να εξαντλείται γρήγορα, λόγω υπερβολικής του λειτουργίας και του προκαλεί πρόωρη γήρανση, ενώ παράλληλα προκαλεί το θάνατο των εγκεφαλικών κυττάρων. Αυτό δημιουργεί λόγω του συνεχόμενου τρόπου χρήσης του μια νευρολογική φθορά στη νόηση, που εμείς πολύ απλά την αποκαλούμε «αποβλάκωση» του παιδιού. Το παιδί μένει χωρίς νευρικό σύστημα που να το καθιστά ικανό. Και πάνω απ’ όλα, το μέρος που φθείρεται περισσότερο είναι το εμπρόσθιο τμήμα του εγκεφάλου, στο οποίο βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος των διανοητικών λειτουργιών και της νευροεπικοινωνίας», μας εξηγεί ο γιατρός Carlos Damin, τοξικολόγος.
Σε σύντομο χρονικό διάστημα, το Πάκο προκαλεί ισχυρό εθισμό, με αποτέλεσμα οι χρήστες να ζουν πραγματικά μόνο για το πάκο και να προβαίνουν σε κλοπές, ληστείες και δολοφονίες για να εξασφαλίσουν τη δόση τους. Δεδομένου ότι η επίδρασή του διαρκεί μόνο 15 λεπτά περίπου, οι χρήστες κάνουν επαναλαμβανόμενες χρήσεις για να ικανοποιήσουν τα στερητικά τους σύνδρομα, που είναι πραγματικά βασανιστικά. «Όταν τελείωνε το ναρκωτικό ήταν η χειρότερη στιγμή! Γιατί έπρεπε πάλι να σκεφτώ από πού θα έβρισκα τα λεφτά για να ξανακάνω χρήση. Πολλές φορές κάνεις πράγματα που ίσως να μη θέλεις να τα κάνεις. Για παράδειγμα, το να κλέψεις από τη μάνα σου», μας λέει για το καθημερινό του μαρτύριο ο Alciel, χρήστης πάκο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, στην Αργεντινή καταναλώνονται καθημερινά 500.000 δόσεις, ενώ η χρήση του την τελευταία δεκαετία αυξήθηκε κατά 200%.
Αργεντινή πάκο 4Είναι πολύ δύσκολο να καταπολεμήσεις τη διάδοση του πάκο γιατί τα «κιόσκια», όπως λέγονται, τα έχουν φτωχοί που πουλούν σε φτωχά παιδιά. Η αστυνομία μοιάζει ανίκανη να αντιμετωπίσει το φαινόμενο και κατηγορείται από πολλούς κατοίκους ότι είναι διεφθαρμένη και ότι συμμετέχει και η ίδια στο θανατηφόρο αυτό εμπόριο. Έτσι οι ίδιες οι μάνες των παιδιών που αφανίζονται από το πάκο αναγκάστηκαν να πάρουν την τύχη στα χέρια τους. Δημιούργησαν οργανώσεις πολιτών, «Madres contra el paco» (Μητέρες ενάντια στο πάκο), για να καταπολεμήσουν τη μάστιγα στις φτωχογειτονιές τους. Περιπολούν τα βράδια για να αποτρέψουν το εμπόριο του πάκο, με κίνδυνο της ζωής τους από τους ναρκοεμπόρους, μαζεύουν τους χρήστες, τους περιποιούνται και τους προωθούν στα λιγοστά κέντρα αποτοξίνωσης που υπάρχουν. «Μαχόμαστε πολύ δυνατά κατά της χρήσης του πάκο, γιατί ξέρουμε ότι είναι θανατηφόρο! Καταλάβαμε ότι αυτό είναι ένα άλλο είδος ναρκωτικού, που εξαθλιώνει τα παιδιά μας. Γι’ αυτό και αρχίσαμε να κάνουμε επιθέσεις σ’ αυτούς που το πουλούσαν. Συγκεντρωθήκαμε με τους γείτονες και τις μάνες, μέχρι και με τα ίδια τα παιδιά, ενωθήκαμε κι άρχισε ο κόσμος να τους καταγγέλλει», μας λέει η Βίλμα. Η Ciudad Oculta, η Μυστική Πόλη, όπου κατοικεί, είναι μια από τις πιο επικίνδυνες φτωχογειτονιές του Μπουένος Άιρες. Κυριαρχεί ο σκοτεινός κόσμο του πάκο, αφανίζοντας καθημερινά χιλιάδες νέους και μικρά παιδιά και οδηγώντας τα ακόμη περισσότερο στο κοινωνικό περιθώριο και την καταστροφή.
«Ακόμα δεν μπορέσαμε να μετρήσουμε τις πραγματικές παραμέτρους του 2001, 2002», τονίζει εμφατικά ο Βάλδο Φερράρι, Διευθυντής της Κοινωνικής Βοήθειας κατά των εθισμών. «Ο αποκλεισμός μεγάλων κομματιών του πληθυσμού, που δεν έχουν θέση στην εργασιακή αγορά και στη διανομή του πλούτου, είναι αναγκαίο στοιχείο για τη νεοφιλελεύθερη διανομή του πλούτου. Άρα το πάκο είναι αναγκαίο για να εδραιώσει τον αποκλεισμό και να εξασφαλίσει ότι δε θα υπάρξουν χιλιάδες και εκατομμύρια υγιείς και σκεπτόμενοι νέοι που θα θέσουν μια διαφορετική κοινωνία. Το ίδιο το κράτος είναι που εγγυάται ένα πολιτικό - οικονομικό φαινόμενο συσσώρευσης πλούτου και κοινωνικού αποκλεισμού και μετά πρέπει να βγει για να δει πώς μπορεί να μειώσει τον πόνο, που το ίδιο το σύστημα δημιούργησε».
Μέσα στο οικονομικό και κοινωνικό χάος που προκάλεσε η χρεοκοπία της Αργεντινής, ένα νέο ναρκωτικό εμφανίστηκε στη χώρα: «Το Πάκο» ή αλλιώς «ο κλέφτης του μυαλού», «ο εξολοθρευτής των φτωχών». Η εξάπλωσή του υπήρξε αστραπιαία.
«Το 2001, στο απόγειο της κρίσης. Όταν υπήρχε μεγάλη αβεβαιότητα στη χώρα. Όταν οι άνθρωποι δεν είχαν εργασία και αλλάξαμε 5 Προέδρους. Ήταν ένα πραγματικό χάος εκείνη την περίοδο. Τα άτομα που πουλούσαν ναρκωτικά μέσα στις γειτονιές επέλεξαν τότε να πουλήσουν το Πάκο, γιατί ήταν ένα ναρκωτικό φθηνότερο. Οι νέοι, ακόμα και παιδιά, άρχισαν να καταναλώνουν το πάκο», θυμάται η Βίλμα, που ζει σε μια από τις παραγκουπόλεις του Μπουένος Άιρες. Τα παιδιά της είναι και αυτά χρήστες του νεόφερτου ναρκωτικού.
Αργεντινή πάκο 1Η Αργεντινή, χώρα εισαγωγής κοκαΐνης μέχρι το 2001, ξαφνικά μετατράπηκε σε χώρα παραγωγός. Πολλά παράνομα εργαστήρια άρχισαν να παράγουν υδροχλωρική, δηλαδή την κρυσταλλική κοκαΐνη, και από τα υπολείμματα της κατεργασίας της έφτιαξαν το πάκο. Η τιμή του είναι πολύ χαμηλή, 50 λεπτά του δολαρίου το 1 γραμμάριο, και επομένως είναι προσιτό στους φτωχούς νέους, που εξαθλιώθηκαν ακόμη περισσότερο μετά την κρίση.
«Υπήρξε μια στρατηγική για να γίνει δημοφιλές το 2001 και κυρίως το 2002, όπου επίτηδες αποσύρανε από την αγορά τα δύο ναρκωτικά που στην Αργεντινή ακόμα είναι παράνομα και μεγάλης χρήσης, τη μαριχουάνα και την κοκαΐνη -και γεμίσανε οι δρόμοι με πάκο», εξηγεί ο Βάλδο Φερράρι, Διευθυντής λειτουργίας της Κοινωνικής Βοήθειας κατά των εθισμών του δήμου του Μπουένος Άιρες. «Δεν έχουμε καμία αμφιβολία ότι έπρεπε να εξολοθρευτεί μια ολόκληρη γενιά. Έπρεπε να εξολοθρευτεί μια γενιά εφήβων και νέων που δεν θα είχε δουλειά , δεν θα είχε θέση στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, δεν θα είχε δυνατότητες να ενταχθεί με κανέναν τρόπο με τον οποίο οι γενιές καταλαμβάνουν τον χώρο τους στη κοινωνία. Και επιπλέον, δεν έπρεπε να είναι παρούσες για να αντιμετωπίσουν και να αγωνιστούν για τα δικαιώματα τους, απέναντι σ’ αυτές τις πολιτικές εξουσίες».
Αργεντινή πάκο 2«Το Πάκο είναι πολύ εύκολο να βρεθεί», μας λέει ο Πάμπλο, χρήστης ο ίδιος. «Έρχεται μόνο του σε σένα. Μερικές φορές κάποιος το ψάχνει κι άλλες έρχεται από μόνο του. Μερικές φορές είναι κάποιος όρθιος ή καθιστός όπως τώρα, κι έρχεται μόνο του». Οι χρήστες φτιάχνουν αυτοσχέδια πιπάκια από κεραίες αυτοκινήτων ή ραδιοφώνων, τοποθετούν μέσα το πάκο μαζί με σύρμα για το πλύσιμο των πιάτων, το καίνε με αναπτήρες που βγάζουν μεγάλη φλόγα και εισπνέουν τις αναθυμιάσεις που παράγονται. Πολλοί χρήστες παθαίνουν εγκαύματα στα δάχτυλα ή στην στοματική κοιλότητα, με αποτέλεσμα πολλοί να χάνουν τα δάκτυλά τους από προχωρημένα εγκαύματα. «Με τη χρήση του εθίζεσαι να ακυρώνεις τα πάντα. Γίνεσαι απαθής και δε νοιώθεις τίποτα, ούτε καλό ούτε κακό, δε νοιώθεις εντελώς τίποτα. Νοιώθεις «σβησμένος» χωρίς καμιά ανησυχία και χωρίς ενδιαφέρον για οτιδήποτε. Εγώ δεν ξέρω πώς είναι να ζεις εδώ, σ’ αυτή τη γειτονιά. Εγώ ξέρω πώς είναι να πεθαίνεις εδώ. Αυτό το γνωρίζουμε καλά εμείς οι χρήστες του πάκο. Πεθαίνουμε κάθε μέρα, δε ζούμε κάθε μέρα», μας εξομολογείται ο Pablo.
Αργεντινή πάκο 3Η επίδραση του πάκο είναι άμεση. Προκαλεί ευφορία, αλλά κυρίως απάθεια και ο χρήστης δεν πεινά, αλλά ούτε μπορεί να κοιμηθεί για πολλές ώρες. Το πάκο επιδρά στους νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου και ο χρήστης χάνει την επικοινωνία του με το εξωτερικό περιβάλλον. Επίσης προκαλεί μεγάλες βλάβες στους πνεύμονες και στην καρδιά. Μέσα σε 6 μήνες μπορεί να προκαλέσει τη νέκρωση του εγκεφάλου.
«Το πάκο κάνει το νευρώνα να εξαντλείται γρήγορα, λόγω υπερβολικής του λειτουργίας και του προκαλεί πρόωρη γήρανση, ενώ παράλληλα προκαλεί το θάνατο των εγκεφαλικών κυττάρων. Αυτό δημιουργεί λόγω του συνεχόμενου τρόπου χρήσης του μια νευρολογική φθορά στη νόηση, που εμείς πολύ απλά την αποκαλούμε «αποβλάκωση» του παιδιού. Το παιδί μένει χωρίς νευρικό σύστημα που να το καθιστά ικανό. Και πάνω απ’ όλα, το μέρος που φθείρεται περισσότερο είναι το εμπρόσθιο τμήμα του εγκεφάλου, στο οποίο βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος των διανοητικών λειτουργιών και της νευροεπικοινωνίας», μας εξηγεί ο γιατρός Carlos Damin, τοξικολόγος.
Σε σύντομο χρονικό διάστημα, το Πάκο προκαλεί ισχυρό εθισμό, με αποτέλεσμα οι χρήστες να ζουν πραγματικά μόνο για το πάκο και να προβαίνουν σε κλοπές, ληστείες και δολοφονίες για να εξασφαλίσουν τη δόση τους. Δεδομένου ότι η επίδρασή του διαρκεί μόνο 15 λεπτά περίπου, οι χρήστες κάνουν επαναλαμβανόμενες χρήσεις για να ικανοποιήσουν τα στερητικά τους σύνδρομα, που είναι πραγματικά βασανιστικά. «Όταν τελείωνε το ναρκωτικό ήταν η χειρότερη στιγμή! Γιατί έπρεπε πάλι να σκεφτώ από πού θα έβρισκα τα λεφτά για να ξανακάνω χρήση. Πολλές φορές κάνεις πράγματα που ίσως να μη θέλεις να τα κάνεις. Για παράδειγμα, το να κλέψεις από τη μάνα σου», μας λέει για το καθημερινό του μαρτύριο ο Alciel, χρήστης πάκο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, στην Αργεντινή καταναλώνονται καθημερινά 500.000 δόσεις, ενώ η χρήση του την τελευταία δεκαετία αυξήθηκε κατά 200%.
Αργεντινή πάκο 4Είναι πολύ δύσκολο να καταπολεμήσεις τη διάδοση του πάκο γιατί τα «κιόσκια», όπως λέγονται, τα έχουν φτωχοί που πουλούν σε φτωχά παιδιά. Η αστυνομία μοιάζει ανίκανη να αντιμετωπίσει το φαινόμενο και κατηγορείται από πολλούς κατοίκους ότι είναι διεφθαρμένη και ότι συμμετέχει και η ίδια στο θανατηφόρο αυτό εμπόριο. Έτσι οι ίδιες οι μάνες των παιδιών που αφανίζονται από το πάκο αναγκάστηκαν να πάρουν την τύχη στα χέρια τους. Δημιούργησαν οργανώσεις πολιτών, «Madres contra el paco» (Μητέρες ενάντια στο πάκο), για να καταπολεμήσουν τη μάστιγα στις φτωχογειτονιές τους. Περιπολούν τα βράδια για να αποτρέψουν το εμπόριο του πάκο, με κίνδυνο της ζωής τους από τους ναρκοεμπόρους, μαζεύουν τους χρήστες, τους περιποιούνται και τους προωθούν στα λιγοστά κέντρα αποτοξίνωσης που υπάρχουν. «Μαχόμαστε πολύ δυνατά κατά της χρήσης του πάκο, γιατί ξέρουμε ότι είναι θανατηφόρο! Καταλάβαμε ότι αυτό είναι ένα άλλο είδος ναρκωτικού, που εξαθλιώνει τα παιδιά μας. Γι’ αυτό και αρχίσαμε να κάνουμε επιθέσεις σ’ αυτούς που το πουλούσαν. Συγκεντρωθήκαμε με τους γείτονες και τις μάνες, μέχρι και με τα ίδια τα παιδιά, ενωθήκαμε κι άρχισε ο κόσμος να τους καταγγέλλει», μας λέει η Βίλμα. Η Ciudad Oculta, η Μυστική Πόλη, όπου κατοικεί, είναι μια από τις πιο επικίνδυνες φτωχογειτονιές του Μπουένος Άιρες. Κυριαρχεί ο σκοτεινός κόσμο του πάκο, αφανίζοντας καθημερινά χιλιάδες νέους και μικρά παιδιά και οδηγώντας τα ακόμη περισσότερο στο κοινωνικό περιθώριο και την καταστροφή.
«Ακόμα δεν μπορέσαμε να μετρήσουμε τις πραγματικές παραμέτρους του 2001, 2002», τονίζει εμφατικά ο Βάλδο Φερράρι, Διευθυντής της Κοινωνικής Βοήθειας κατά των εθισμών. «Ο αποκλεισμός μεγάλων κομματιών του πληθυσμού, που δεν έχουν θέση στην εργασιακή αγορά και στη διανομή του πλούτου, είναι αναγκαίο στοιχείο για τη νεοφιλελεύθερη διανομή του πλούτου. Άρα το πάκο είναι αναγκαίο για να εδραιώσει τον αποκλεισμό και να εξασφαλίσει ότι δε θα υπάρξουν χιλιάδες και εκατομμύρια υγιείς και σκεπτόμενοι νέοι που θα θέσουν μια διαφορετική κοινωνία. Το ίδιο το κράτος είναι που εγγυάται ένα πολιτικό - οικονομικό φαινόμενο συσσώρευσης πλούτου και κοινωνικού αποκλεισμού και μετά πρέπει να βγει για να δει πώς μπορεί να μειώσει τον πόνο, που το ίδιο το σύστημα δημιούργησε».
Ένας κόσμος που δημιουργείται διαρκώς:Σύγχρονη Φυσική θεωρία και Φιλοσοφία
Γεώργιος Π. Παύλος
Αν. Καθ ΔΠΘ
1. Περίληψη-Εισαγωγή
Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια συνολική ανασκόπηση της φυσικής θεωρίας με έμφαση στη μη γραμμικότητα και την ολιστικότητα. Από το μικροσκοπικό μέχρι το μεσοσκοπικό και το μακροσκοπικό (κοσμολογικό) επίπεδο η φυσική θεωρία αναδεικνύει μια νέα διάσταση του κοσμικού γίγνεσθαι, το οποίο εδώ με σκόπιμα προκλητικό τρόπο το χαρακτηρίζουμε ως ένα διαρκώς δημιουργούμενο κόσμο. Εάν το big bang είναι μια εμφάνιση του κόσμου εκ του απολύτως τίποτα (absolute nothing), όπου έχουμε ταυτόχρονη εμφάνιση του χώρου, του χρόνου και της ύλης, αυτό το καινοφανές χαρακτηριστικό φαίνεται ότι αποτελεί τη συνεχιζόμενη προκλητικότητα του κοσμικού είναι και του κοσμικού γίγνεσθαι. Η κλασική φυσική θεωρία προσπάθησε να κτίσει όλο τον κόσμο από ένα υποτιθέμενο θεμελιώδες μικροσκοπικό επίπεδο. Το πρόγραμμα αυτό, γνωστό ως μηχανιστικό κοσμοείδωλο αποδυναμώνεται διαρκώς, αφού α) κάθε φορά το υποτιθέμενο θεμελιώδες επίπεδο αποδεικνύεται ότι αποτελεί την επιφάνεια ενός θεμελιωδέστερου και β) το πέρασμα από τον μικρόκοσμο στον μακρόκοσμο συνοδεύεται από χαρακτηριστικά και λειτουργίες μη εξηγήσιμες από το υποτιθέμενο θεμελιώδες μικροσκοπικό επίπεδο και μη αναγόμενες σε αυτό.
Έτσι σήμερα γίνεται όλο και περισσότερο παραδεκτή η ολιστικότητα και η μη αναγωγικότητα ως καίρια γνωρίσματα και του κόσμου και της φυσικής θεωρίας. Αυτό συχνά το εκφράζουμε ως μη γραμμικότητα, μολονότι ο αρνητικός χαρακτηρισμός (μη γραμμικότητα) αρχικά είναι αδύναμος και δεν φανερώνει αμέσως την επανάσταση που εγκυμονείται όσον αφορά τη φυσική θεωρία. Ό,τι καινούργιο γνωρίζει σήμερα η επιστήμη χαρακτηρίζεται από τη μη γραμμικότητα, η οποία αποτελεί το νέο οδηγητικό νήμα ενοποίησης της φυσικής θεωρίας -όχι μόνο στο επίπεδο των «θεμελιωδών αλληλεπιδράσεων στην κβαντική θεωρία πεδίου» αλλά και στο επίπεδο ενοποίησης λειτουργιών που πριν λίγο καιρό ήταν ξένες μεταξύ των (φυσική, χημεία, βιολογία, οικολογία, ιατρική, ψυχολογία, γλώσσα, κοινωνιολογία, κλπ).
Η σύγχρονη φυσική θεωρία φανερώνει ότι ο κόσμος είναι προϊόν μιας θεμελιώδους αιτιοκρατικής-τελεολογικής λειτουργίας που δρα ταυτοχρόνως σε όλα τα επίπεδα, από το μικροσκοπικό μέχρι το μακροσκοπικό, ή από το επίπεδο της άψυχης μέχρι αυτό της έμψυχης ύλης.
Ακόμη, προϊόν αυτής της κοσμικής λειτουργίας είναι και αυτές καθ’ εαυτές οι φυσικές θεωρίες που στο επίπεδο γλώσσα – νους - πνεύμα ερμηνεύουν και περιγράφουν με νοητικά σύμβολα-εικόνες τον κόσμο τον ίδιο στην ολότητά του. Σε όλα δε τα επίπεδα της κοσμικής λειτουργίας εμφανίζεται ως κυρίαρχο στοιχείο η αυτοσυνέπεια ή όπως χαρακτηριστικά το εξέφρασε ο Αϊνστάιν «το ακατανόητο του κόσμου είναι το κατανοητό του». Από την άποψη αυτή και κατά έναν ορισμένο τρόπο η φυσική θεωρία χωρίς να χάνει την αυτοτέλεια της και την ιδιαιτερότητά της ως γνωσιολογικό-ερμηνευτικό εργαλείο, συνορεύει «αναγκαστικά» και συναντά τόσο τη φιλοσοφία όσο και τη θεολογία, αφού κατά τον Βαϊτσέκερ η φύση προηγείται του ανθρώπου και ο άνθρωπος προηγείται της φυσικής. Έτσι, αν ο κόσμος έχει ένα νόημα, αυτό δεν είναι ερώτημα που απαντιέται έξω από την ανθρώπινη πνευματικότητα και την ανθρώπινη συνείδηση, τα οποία σαφώς δεν ανάγονται σε κάτι άλλο πέραν του εαυτού των, μολονότι σχετίζονται στενά και άρρηκτα με τον όλο κόσμο, όπως η θερμοδυναμική που σχετίζεται με τον μικρόκοσμο αλλά και τον υπερβαίνει ,η βιολογία, η χημεία, κ.ο.κ.
2. Τα νέα εμπειρικά-πειραματικά ευρήματα της σύγχρονης επιστήμης
Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση των ιδεών της σύγχρονης φυσικής θεωρίας θα περιγράψουμε σύντομα μερικά «εμπειρικά» ευρήματα στα οποία φανερώνεται το αναδυόμενο νέο επιστημονικό πλαίσιο-κοσμοείδωλο.
Μη αντιστρεπτά φαινόμενα: Η μεταφορά θερμότητας και ύλης και η χημική δυναμική χαρακτηρίζονται από μια μονόπλευρη μη αντιστρεπτή ροή που συνοψίζεται στο γνωστό 2ο θερμοδυναμικό νόμο μονότονης αύξησης της εντροπίας. Η σημασία των φαινομένων αυτών θα φανερωθεί αργότερα όταν η μη Γραμμική Θερμοδυναμική των Γκλάνσντορφ και Πριγκοζίν θα δείξει τη δυνατότητα αυτό-οργάνωσης (ελάττωση της εντροπίας) στα ανοικτά θερμοδυναμικά συστήματα. Όμοια εντυπωσιακό και σχετιζόμενο με τη θερμοδυναμική εύρημα είναι και η επιλογή από τη φύση των καθυστερούμενων δυναμικών, ενώ η κλασική θεωρία προβλέπει και προηγμένα δυναμικά διαδιδόμενα από το μέλλον προς το παρελθόν.
Εξέλιξη των ειδών: Η πολυσυζητημένη εξέλιξη των ειδών του Δαρβίνου αποτελεί σαφώς ένα ουσιαστικό και επαναστατικό εύρημα της επιστήμης που δείχνει ότι πάνω στον πλανήτη γη συμβαίνουν συνεχώς θαύματα δυσκόλως εξηγούμενα ιδίως δε από την κλασική επιστήμη.
Ταχύτητα του φωτός: Μολονότι η θεωρία της σχετικότητας αναπτύχθηκε ανεξάρτητα από τα μηδενικά αποτελέσματα μέτρησης της σχετικής ταχύτητας του φωτός ως προς κινούμενους παρατηρητές, τα πειράματα τύπου Μάικελσον-Μόρλεϊ έδειξαν κάτι παράδοξο, ότι το φως κινείται μεν στο χώρο αλλά ταυτοχρόνως η κίνησή του δεν μοιάζει με ουδεμία γνωστή μορφή χωρικής μετατόπισης, αφού το μέτρο της ταχύτητάς του μένει αναλλοίωτο για κινούμενους (αδρανειακούς) παρατηρητές.
Ακτινοβολία μέλανος σώματος: Η κατανομή της ακτινοβολούμενης ενέργειας ανά μήκος κύματος δεν συμφωνεί με τις προβλεπόμενες από την κλασική θεωρία πεδίου κατανομές, την κλασική μηχανική και την στατιστική μηχανική.
Γραμμικά φάσματα εκπομπής: Πάλι οι προβλέψεις της κλασικής θεωρίας αντιβαίνουν το πείραμα, αφού μόνο συνεχή φάσματα εκπομπής προβλέπονται από την κλασική θεωρία ακτινοβολίας.
Δυϊσμός ύλης-κύματος: Κάτι το οποίο είναι κύμα και εμφανίζει φαινόμενα συμβολής-περίθλασης δεν μπορεί να ταυτιστεί με σωματιδιακό χαρακτήρα, ο οποίος για να δώσει φαινόμενα συμβολής πρέπει να εφοδιάσει τα σωματίδια με «μαγικές» ιδιότητες αντίληψης του περιβάλλοντος. Όμως, ενώ η κλασική θεωρία απαγορεύει στα κύματα να εμφανίσουν σε οιεσδήποτε συνθήκες σωματιδιακό χαρακτήρα και τα σωματίδια κυματικό, η πειραματική εμπειρία ήταν προκλητική τόσο για το φως (αρχικά ηλεκτρομαγνητικό πεδίο-κύμα και μετά βροχή φωτονίων) όσο και για ηλεκτρόνια, πρωτόνια, κλπ (αρχικά σωματίδια, μετά κύμα ύλης).
Εξαΰλωση της ύλης και υλοποίηση του πεδίου, η δημιουργία και καταστροφή στοιχειωδών σωματιδίων (ανακάλυψη αντι-ύλης): Η διάσπαση-καταστροφή ενός σύνθετου πράγματος μπορεί να αποδώσει νέα συστατικά που όμως προϋπήρχαν μέσα στο αρχικό σώμα -σωματίδιο. Όμως η παραγωγή ενός ηλεκτρονίου και ενός ποζιτρονίου από τη «διάσπαση» ή εξαφάνιση ενός φωτονίου, αυτό είναι κάτι άλλο, όπως και το αντίστροφο, να δημιουργείται δηλαδή ένα φωτόνιο από την σύνθεση-ένωση ενός ποζιτρονίου και ενός ηλεκτρονίου.
Εδώ δεν μπορούμε με τίποτα να πούμε ότι το φωτόνιο περιέχει ένα ηλεκτρόνιο και ένα ποζιτρόνιο κρυμμένα στο εσωτερικό του. Και πάλι η κλασική θεωρία καταργείται αμετάκλητα αφού τα πράγματα φαίνεται να έχουν ολιστικό χαρακτήρα.
Η διαστολή του σύμπαντος-χώρου: Τούτο το φαινόμενο που αποδείχθηκε εντυπωσιακά με τον τρόπο απομάκρυνσης των γαλαξιών ήταν η κορύφωση πειραμάτων που είχαν να κάνουν με τη γόνιμη και πολυ-επίπεδη επανάσταση που έφερε ο Αϊνστάιν στη φυσική θεωρία, έστω κι αν ο ίδιος αρχικά άλλαξε τις εξισώσεις, εισάγοντας την κοσμολογική σταθερά για να σταματήσει τη διαστολή του χρόνου. Άλλα συναφή ευρήματα είχαν να κάνουν με την καμπύλωση της τροχιάς του φωτός μέσα στο πεδίο βαρύτητας ή την καθυστέρηση του ρυθμού ροής του χρόνου.
Πειράματα ΑΣΠΕΚΤ, υπεραγωγιμότητα, υπερευστότητα, αλλαγή φάσης, φαινόμενα αυτοοργάνωσης, χημικά ρολόγια, χημικά κύματα, δομές φράκταλ, διακλάδωση και όλα αυτά τα θαυμαστά νέα.
Εδώ συμπεριλαμβάνουμε όλα αυτά τα πειραματικά ευρήματα, τα οποία τόσο στο μικροσκοπικό (κβαντικό) όσο και στο μακροσκοπικό (κλασικό) επίπεδο εμφανίζουν φαινόμενα αυτόματης ρήξης (σπάσιμο) συμμετρίας στο χώρο και στο χρόνο, ανάπτυξη χωροχρονικών μακροσκοπικών συσχετίσεων, ανάπτυξη δομών-μορφών ακέραιης ή κλασματικής διάστασης, με κορύφωση τη βιολογική οντογένεση και φυλογένεση, τη δημιουργία γλώσσας και όλα όσα ακολούθησαν σε επίπεδο ανθρώπινης επι-δημιουργίας.
3. Το πέρασμα από το παλιό στο νέο
Η φυσική θεωρία πριν τον 20ο αιώνα ήταν αυτό που τώρα ονομάζουμε κλασική θεωρία και μηχανιστικό κοσμοείδωλο. Τα προηγούμενα πειραματικά ευρήματα αποτέλεσαν το βασικό εμπειρικό υλικό πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η ρήξη με την κλασική θεωρία και η ανάπτυξη του νέου επιστημονικού κοσμοειδώλου. Αυτό που αποκαλούμε σύγχρονη φυσική θεωρία αποτελείται από τρεις βασικές θεωρίες, οι οποίες αποτέλεσαν το δρόμο απομάκρυνσης από την κλασική θεωρία και δημιούργησαν-δημιουργούν την εικόνα ενός διαρκώς δημιουργούμενου κόσμου. Οι θεωρίες αυτές, ως γνωστόν, είναι:
● Η Θεωρία της Σχετικότητας (Αϊνστάιν)
● Η Κβαντική Θεωρία (Πλάνκ, Αϊνστάιν, Μπόρ, Χάιζενμπεργκ, Σρέντιγκερ, Ντιράκ
● Η Θεωρία της Πολυπλοκότητας (Κέλβιν, Μπόλτζμαν, Πουανκαρέ, Πριγκοζίν)
Πριν την ανάπτυξη των θεωριών αυτών η επιστημονική εικόνα του κόσμου ήταν περίπου η ακόλουθη:
Κάθε φυσικό φαινόμενο πρέπει να εξηγείται από την κίνηση στο χώρο διακριτών υλικών σωματιδίων και τη διάδοση συνεχών πεδίων. Ο χώρος και ο χρόνος μένουν ως απόλυτες οντότητες-παράμετροι έξω από κάθε φυσική λειτουργία με τα γνωστά Ευκλείδεια χαρακτηριστικά των.
Νόμοι διατήρησης και γεωμετρικών χωροχρονικών συμμετριών καθιστούν αυτό το κοσμοείδωλο ντετερμινιστικό, στατικό, ανιστορικό, αχρονικό και αναγωγικό. Πιο συγκεκριμένα, τα χαρακτηριστικά αυτά σημαίνουν: Ο χώρος είναι κενός, άπειρος, Ευκλείδειος, τρισδιάστατος και απεριόριστος. Ομοίως και ο χρόνος, μόνον που αυτό τώρα είναι μιας διάστασης. Κενός χώρος και κενός χρόνος σημαίνει ότι η κατάσταση Κ(t) ενός φυσικού συστήματος είναι πλήρως και σαφώς καθορισμένη κάθε στιγμή (t) από το παρελθόν, έτσι ώστε τίποτε το νέο δε συμβαίνει και δεν γίνεται. Το «πλήρως και σαφώς καθορισμένη» σημαίνει ότι οι φυσικοί νόμοι είτε είναι συνήθεις διαφορικές εξισώσεις (συστήματα με πεπερασμένους βαθμούς ελευθερίας), είτε διαφορικές εξισώσεις με μερικές παραγώγους (συστήματα κατανεμημένα-απλωμένα συνεχώς στο χώρο) μας επιτρέπουν να προσδιορίσουμε επακριβώς στο χώρο καταστάσεων του συστήματος τη συνολική τροχιά από t=-∞ έως t=+∞, αρκεί να γνωρίζουμε μια αρχική κατάσταση Κ(t0). Ο ντετερμινισμός αυτός, εφαρμοσμένος σε θεμελιώδες επίπεδο ισοδυναμεί με τη δυνατότητα αντίστροφης εξέλιξης της ροής των καταστάσεων (t→-t) από το μέλλον προς το παρελθόν. Αυτό υποδηλώνουν οι όροι αχρονικότητα και ανιστορικότητα του κόσμου, ότι δηλαδή η πραγματικότητα είναι στατική και αναλλοίωτη. Στο θεμελιώδες επίπεδο τίποτε δε συμβαίνει, απλώς έχουμε αμετάβλητο είναι, είτε αυτό είναι άτομα ή πεδίο που κινούνται και ρέουν στον κενό χώρο. Εδώ τίποτε το ουσιώδες δεν συμβαίνει. Η αναγωγικότητα της κλασικής θεωρίας σημαίνει ότι κάθε ιδιότητα, ποιοτική η ποσοτική, του φυσικού κόσμου θα πρέπει να ανάγεται και να παράγεται ως συνάρτηση των θεμελιωδών ιδιοτήτων που συνδέονται με τη θεμελιώδη κατάσταση του συστήματος Κ(t). Δηλαδή οι θέσεις, οι ταχύτητες, το σχήμα και το μέγεθος των θεμελιωδών ατόμων αποτελούν την πεμπτουσία και το οντολογικό περιεχόμενο του κόσμου. Οι ερμηνευτικές αδυναμίες του κλασικού αυτού και μηχανιστικού κοσμοειδώλου άρχισαν να γίνονται εμφανείς από πολύ νωρίς, μολονότι αρχικά και μέχρι τον 20ο αιώνα οι άνθρωποι πίστευαν ότι τα σωματίδια και τα πεδία αποτελούν την τελική και θεμελιώδη πραγματικότητα από την οποία έπρεπε να κτιστεί όλος ο φαινόμενος κόσμος. Όμως, κάθε ενήμερος επιστήμονας καταλάβαινε τις λογικές και ερμηνευτικές αδυναμίες του κλασικού αυτού οικοδομήματος έστω και αν αποτελούσε την αιχμή του δόρατος για την επιστημονική περιγραφή και πρόβλεψη των φυσικών φαινομένων. Για παράδειγμα, η απλότητα των θεμελιωδών σωματιδίων της ύλης άρχισε να χάνεται όταν έπρεπε κανείς εκτός των γεωμετρικών χαρακτηριστικών τους να τα φορτώσει επιπλέον με μάζα, ή με ηλεκτρικό φορτίο, ή τη δυνατότητα να ασκούν και να δέχονται δυνάμεις εξ’ αποστάσεως ή να γεννούν συνεχή πεδία στο χώρο και να αλληλεπιδρούν με αυτά. Οι απειρισμοί και οι αντιφάσεις της κλασικής θεωρίας πεδίου που λύθηκαν μόνο σε κβαντικό επίπεδο (επανακανονικοποίηση κβαντικών θεωριών πεδίου) αλλά και η θερμοδυναμική συμπεριφορά (2ος νόμος της Θερμοδυναμικής) ήταν αρκετά σημάδια ότι κάτι δεν πάει καλά με την κλασική εικόνα του κόσμου, έστω και αν ο πολύς κόσμος αναπαυόταν πάνω της. Τόσο δε η κλασική επιστήμη επηρέασε την ανθρώπινη σκέψη, ώστε ό,τι δεν χωρούσε στο νοητικό αυτό σχήμα αποβαλλόταν από την πραγματικότητα ως υποκειμενικό και ανύπαρκτο. Ένα πρώτο μπάλωμα στην οφθαλμοφανή αδυναμία της κλασικής επιστήμης να περιγράψει πιο δύσκολα προβλήματα από αυτό των δύο σωμάτων (ήδη με τα τρία το πρόβλημα ήταν άλυτο) ήταν η εισαγωγή της θεωρίας πιθανοτήτων και η ανάπτυξη της στατιστικής φυσικής. Μάλιστα δε, η σύγκρουση της πιθανότητας με τον κλασικό ντετερμινισμό στοίχισε ακόμη και τη ζωή μεγάλων επιστημόνων όπως στην περίπτωση του Βοltzmann που αυτοκτονεί μη αντέχοντας στη νοητική πίεση των υποστηρικτών του κλασικού ντετερμινισμού, ο οποίος δεν μπορούσε να εναρμονιστεί με μη αντιστρεπτά φαινόμενα όπως αυτά που περιέγραφε το περίφημο Η΄ θεώρημά του. Σε πιο τεχνική γλώσσα, η στατιστική φυσική ήταν αρχικά ένα απλό μπαστούνι της κλασικής επιστήμης, λόγω τεχνικής αδυναμίας να λύσει πολύπλοκες, με πολλούς βαθμούς ελευθερίας -μη γραμμικές- διαφορικές εξισώσεις ή να προσδιορίσουμε με απόλυτη ακρίβεια τις αρχικές συνθήκες. Η σχέση της κλασικής επιστήμης και του πραγματικού κόσμου είναι ίδια με την σχέση μιας καμπύλης γραμμής και της εφαπτομένης της. Το κοινό τους σημείο είναι το απειροστό. Δηλαδή τα ολοκληρώσιμα και γραμμικά συστήματα, τα μόνα που επιλύονται με την κλασική επιστήμη είναι η μικρή μειοψηφία του πλούτου που εμπεριέχει ο αληθινός κόσμος. Ο Πουανκαρέ ζώντας στο μεταίχμιο του παλιού και του νέου θα ενημερώσει την κλασική επιστήμη για την αδυναμία της, αναγνωρίζοντας για πρώτη φορά την παρουσία του χάους ως αστάθεια και ως μη ολοκληρωσιμότητα που ακυρώνουν στην ουσία όλη την πιστευόμενη ισχύ της κλασικής θεωρίας. Και ένας μόνο θετικός εκθέτης Λιαπούνοφ αρκεί για να μπει στο περιθώριο η παντοδυναμία της κλασικής θεωρίας και να εμφανιστεί το πολύπλοκο, μη αναγώγιμο και διαρκώς εμπλουτιζόμενο περιεχόμενο του κόσμου.
4. Ένας διαρκώς δημιουργούμενος κόσμος
Σύγχρονη φυσική θεωρία
Τα νέα ευρήματα της σύγχρονης επιστήμης που περιγράψαμε προηγουμένως σχετίζονται με αντίστοιχη φυσική θεωρία που την χαρακτηρίζουμε ως σύγχρονη επιστήμη. Εδώ, θα εστιάσουμε την προσοχή μας σε αυτά τα μη γραμμικά και ολιστικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης επιστήμης που στηρίζουν την άποψη του ενός διαρκώς δημιουργούμενου κόσμου και όχι απλώς διαρκώς μεταβαλλόμενου. Η προτεινόμενη εδώ έννοια της δημιουργίας, κατά τη γνώμη μας αποκτά κεντρικό νόημα στα πλαίσια κατανόησης και ερμηνείας του θεωρητικού περιεχομένου της σύγχρονης επιστήμης που στηρίζεται ταυτοχρόνως και σε εμπειρικό υλικό. Το ζήτημα της ερμηνείας ως γνωσιολογική λειτουργία θα μας απασχολήσει στην επόμενη παράγραφο αφού εξαντλήσουμε την περιγραφή των σύγχρονων θεωρητικών ιδεών της φυσικής θεωρίας.
Θεωρία της Σχετικότητας (Θ.Σ.): Τί είναι ένα σωματίδιο διακριτό στο χρόνο και τί είναι η μάζα του και κάθε άλλη ιδιότητά του; Ο Αϊνστάιν με την ειδική σχετικότητα θα καταλήξει ότι κάθε σωματίδιο είναι τοπικά συμπυκνωμένη ενέργεια, αντίθετα με το πεδίο στο οποίο η ενέργεια κατανέμεται συνεχώς στο χώρο. Στα πλαίσια της κλασικής θεωρίας ο όρος ενέργεια ταυτίζεται με την κίνηση και τη δυνατότητα κίνησης. Με τη γενική σχετικότητα τα πράγματα φωτίζονται καλύτερα. Αυτό που είναι η ύλη ως ενέργεια, είτε τοπικά συμπυκνωμένη (σωματίδιο) είτε συνεχώς απλωμένη (πεδίο), σχετίζεται άμεσα με το χώρο. Δηλαδή είτε η ύλη (σωματίδιο-πεδίο) είναι μια εσωτερική γεωμετρική ιδιότητα του χώρου (μετρικός τανυστής καμπυλότητας) είτε ο χώρος είναι μια συγκεκριμένη εκδήλωση της κοσμικής ενέργειας-κίνησης όπως είναι και τα πεδία-σωματίδια, σύμφωνα με τη θεμελιώδη εξίσωση:
Rμν-(1/2R-Λ)gμν= κ Τμν
όπου Τμν ο τανυστής ύλης, gμν ο μετρικός τανυστής, Λ η κοσμολογική σταθερά, Rμν ο τανυστής καμπυλότητας και R=gμν Rμν η βαθμωτή καμπυλότητα. Το πρόγραμμα Αϊνστάιν για την ενοποίηση όλων των φυσικών δυνάμεων στα πλαίσια της ταύτισης της πραγματικότητας με τον καμπύλο χώρο-χρόνο οδήγησε σε αύξηση των χωρικών διαστάσεων, αρχικά σε 4 και αργότερα σε περισσότερες. Εν γένει, σήμερα λέμε ότι ο κόσμος είναι μια 4+Ν διαστάσεων πολλαπλότητα Μ4 G όπου οι επιπλέον διαστάσεις έχουν μεν μείνει μικροσκοπικές, πλην όμως ευθύνονται για την ύπαρξη των ηλεκτρομαγνητικών και πυρηνικών αλληλεπιδράσεων. Το εκπληκτικό όμως αποτέλεσμα της γενικής θεωρίας της σχετικότητας είναι ότι ο χώρος ως δυναμική-ενεργειακή οντότητα υπόκειται σε διαρκή διαστολή αυξάνοντας διαρκώς το μέγεθός του σύμφωνα με την εξίσωση:
όπου Η η σταθερά Χάμπλ και α ο παράγων κλίμακας του σύμπαντος. Ο χώρος-σύμπαν διαστέλλεται και διευρύνεται όχι μέσα σε κάποιο άδειο υπερχώρο αλλά «μέσα στο τίποτα», ενώ πριν 15-20 δισεκατομμύρια χρόνια ξεκίνησε την ύπαρξή του με μηδενική διάσταση ως ένα σημείο-ανωμαλία όπου όλα τα φυσικά μεγέθη απειρίζονται. Ο συνδυασμός της Γ.Σ. με την κβαντική θεωρία (βλέπε ακολούθως) οδήγησε σε μία ακόμη πιο προκλητική εικόνα: ότι δηλαδή το σύμπαν (χώρος-χρόνος-ύλη) γεννιέται από το τίποτα και αρχίζει τη ζωή του χωρίς παρελθόν, όπως δείχνει η κβαντική βαρύτητα-κβαντική κοσμολογία (αρχή μη ύπαρξης ορίου του Χόκινγκ).
Κβαντική θεωρία (Κ.Θ.): Εάν η θεωρία της σχετικότητας οδήγησε στην επαναστατική ιδέα ότι τα υλικά πράγματα είναι μορφές κίνησης, η κβαντική θεωρία θα προσδιορίσει ακόμα περισσότερο αυτή την εικόνα ως μορφές κίνησης που διαρκώς δημιουργούνται. Έτσι ενώ με την Γ.Σ. καταλάβαμε ότι το σύμπαν δημιουργείται από το τίποτα και ξεκινά την ιστορία του από το μηδέν, με την Κ.Θ. όπως και με την ακολουθούσα θεωρία της πολυπλοκότητας καταλαβαίνουμε ότι αυτό το γεγονός δημιουργίας δεν περιορίζεται μόνο στην αρχή του κόσμου αλλά είναι ένα συνεχιζόμενο γεγονός. Η καρδιά της Κ.Θ. είναι η πιθανότητα ως οντολογικό αντικειμενικό γνώρισμα της πραγματικότητας και όχι απλώς ως υποκειμενικό εργαλείο ανάλυσης των φαινομένων, όπως συμβαίνει στην κλασική στατιστική θεωρία. Διότι η χρήση της πιθανότητας στην κλασική θεωρία έχει χαρακτήρα υποκειμενικό και βοηθητικό λόγω αδυναμίας του παρατηρητού να φθάσει πειραματικά στη μέτρηση και γνώση των αρχικών συνθηκών, ή να λύσει διαφορικές εξισώσεις με άπειρους βαθμούς ελευθερίας. Δηλαδή στην κλασική θεωρία το παρατηρούμενο φυσικό σύστημα, η κίνηση και οι ιδιότητές του υφίστανται αντικειμενικά και ανεξάρτητα του παρατηρητού, έτσι που ένας ικανός παρατηρητής δεν θα χρειαζόταν καν τη χρήση πιθανότητας για χωροχρονικά γεγονότα που προκύπτουν τελείως ντετερμινιστικά το ένα από το άλλο. Σύμφωνα με την Κ.Θ. ο κλασικός ντετερμινισμός είναι οριακό αποτέλεσμα πιθανοκρατικών διαδικασιών σε περιπτώσεις που η σταθερά (h) του Πλανκ είναι αμελητέα. Πέραν αυτού η οντολογική πιθανοκρατία της Κ.Θ. συνοδεύεται και από ένα άλλο εξίσου πρωτόγνωρο χαρακτηριστικό που αφορά στην υφή των φυσικών ιδιοτήτων-μεγεθών. Στην Κ.Θ. τα φυσικά μεγέθη δεν υφίστανται από μόνα τους εκεί πέρα ως ιδιότητες της πραγματικότητας. Αντίθετα ορίζονται ως αφηρημένα μαθηματικά όντα (τελεστές) σε ένα χώρο απείρων διαστάσεων (χώρος Χίλμπερτ), τα στοιχεία του οποίου (διανύσματα κέτ) αντιστοιχούν στις παρατηρούμενες καταστάσεις του συστήματος. Η θεμελιώδης εξίσωση της Κ.Θ. είναι η εξίσωση του Σρέντιγκερ:
| ψ(t) >= | ψ(t) >
όπου | ψ(t) > η φυσική κατάσταση (διάνυσμα κέτ) την στιγμή (t) και Η ο τελεστής ενέργειας (τελεστής Χάμιλτον) του συστήματος. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο τελεστής ενέργειας Η σχετίζεται με την ροή της φυσικής κατάστασης | ψ(t) > στον απειροδιάστατο χώρο Χίλμπερτ των φυσικών καταστάσεων. Η λύση της εξίσωσης του Σρέντιγκερ παίρνει την μορφή :
| ψ(t) = | ψ(0) >
όπου ο τελεστής εξέλιξης των καταστάσεων. Αντίστοιχα με την ροή της κατάστασης μπορούμε να ορίσουμε ροή (μεταβολή) στον χρόνο των φυσικών μεγεθών (εικόνα Χάιζενμπεργκ):
όπου ο τελεστής που περιγράφει το φυσικό μέγεθος (Α), και ο μεταθέτης δύο τελεστών. Ένας τελεστής στον χώρο Χίλμπερτ έχει ιδιοτιμές (α) και ιδιοκαταστάσεις (ιδιοδιανύσματα) ( | α >). Όταν ένα φυσικό σύστημα υπόκειται σε διαδικασία μέτρησης του μεγέθους Α τότε το αποτέλεσμα της μέτρησης αντιστοιχεί σε μια από τις δυνατές ιδιοτιμές {α} του τελεστού , ενώ το σύστημα από την τυχούσα κατάσταση | ψ > μεταπίπτει στην ιδιοκατάσταση | α > που αντιστοιχεί στην μετρηθείσα ιδιοτιμή. Η μέγιστη δυνατή πληροφορία που μας παρέχει η Κ.Θ. κατά την παρατήρηση του μεγέθους Α, όταν το σύστημα είναι στην κατάσταση | ψ >, είναι η πιθανότητα P(α) να πάρουμε ως αποτέλεσμα την ιδιοτιμή α σύμφωνα με την εξίσωση :
P(α)= | < α | ψ > | 2
Όπου < α | ψ > το εσωτερικό γινόμενο της αρχικής κατάστασης | ψ > με την ιδιοκατάσταση | α >.
Τι πράγματι όμως σημαίνουν όλα αυτά;
Το κβαντικό σύστημα βρίσκεται κάπου στον χώρο ή ακόμη προκλητικά υπάρχει κάπου; Έστω και προκλητικά θα απαντήσουμε ως ακολούθως. Το φυσικό σύστημα δεν υπάρχει πουθενά αλλά διαρκώς δημιουργείται. Μάλιστα κατά μία πρώτη εκδοχή τη στιγμή της παρατήρησής του περνά από μια κατάσταση δυνατότητας σε μια κατάσταση πραγματικότητας. Αυτό είναι και το περιεχόμενο της οντολογικής πιθανοκρατίας που εισάγει η Κ.Θ. Η χρήση της πιθανότητας για να περιγράψουμε ένα γεγονός σημαίνει ότι το γεγονός αυτό δεν προϋπάρχει αλλά ότι δημιουργείται την στιγμή παρατήρησής του. Η ερμηνεία αυτή (γνωστή εκ πολλοίς ως ερμηνεία της Κοπεγχάγης) έχει τη δύναμή της αλλά και την αδυναμία της. Η δύναμη της έγκειται στο ότι κανένα μέχρι σήμερα πείραμα δεν την διαψεύδει, ακόμη και το πείραμα του Ασπεκτ που προήλθε από την υπόδειξη των Αϊνστάιν-Πουτόλσκι-Ροσέν (πείραμα EPR) προκειμένου να δείξουν την ελαττωματικότητά της κβαντικής θεωρίας ως μη πλήρους και με μη τοπικό χαρακτήρα. Η αδυναμία της ερμηνείας της Κοπεγχάγης έγκειται στην αδυναμία περιγραφής της διαδικασίας της μέτρησης στο πλαίσιο της κβαντικής θεωρίας. Αυτό σημαίνει ότι η κβαντική θεωρία είναι μεν σωστή αλλά όχι ολοκληρωμένη. Τα φυσικά μεγέθη ως τελεστές στον χώρο Χίλμπερτ σαφώς σχετίζονται με το παρατηρούμενο σύστημα όπως και το διάνυσμα κέτ | ψ > (κυματοσυνάρτηση) της κατάστασης αλλά η κβαντική θεωρία αδυνατεί να μας πει πως. Δηλαδή η Κ.Θ. δεν περιγράφει την αναγωγή της αρχικής κατάστασης σε κάποια από τις ιδιοκαταστάσεις κατά τη φάση παρατήρησης. Παρόλο ότι η Κ.Θ. δεν δίνει τελική λύση πάντως όπως έδειξε ο Φ. Νόιμαν και σαφώς υποστήριζε πιο πριν ο Μπορ η Κ.Θ. θεωρεί δε αδιάστατη ενότητα τόσο τον παρατηρητή όσο και το παρατηρούμενο. Μετά θα δούμε την απάντηση στο ζήτημα αυτό που επιχειρεί να μας δώσει η θεωρία της πολυπλοκότητος. Πάντως στα όρια της Κ.Θ. σαφώς και ο παρατηρητής είναι μέρος του φυσικού κόσμου που πρέπει να περιγράφεται από την δική του κυματοσυνάρτηση (διάνυσμα κέτ). Η πιθανοκρατική ερμηνεία της Κ.Θ. επιτρέπει την ύπαρξη χωρικών συσχετίσεων (ατοπικών αλληλεπιδράσεων) που στα πλαίσια της Κλασσικής Θεωρίας μοιάζουν με «μαγεία», αφού η κατάσταση ενός φυσικού συστήματος αναφέρεται στο όλον έστω και αν τα μέρη του παρατηρούνται σε διαφορετικές χωρικές περιοχές. Το ότι η Κ.Θ. φανερώνει ένα διαρκώς δημιουργούμενο κόσμο αυτό ενισχύεται τόσο από την Κβαντική Θεωρία Πεδίου (Κ.Θ.Π.) όσο και από την Κβαντική Βαρύτητα-Κοσμολογία (Κ.Β.Κ.). Στην Κ.Θ.Π. τα σωματίδια δημιουργούνται από το κβαντικό κενό (| 0 >) ή καταστρέφονται μέσω των τελεστών δημιουργίας και καταστροφής ενώ το κβαντικό κενό παρομοιάζεται με μια κατάσταση «βρασμού» συνεχούς δημιουργίας και καταστροφής δύναμη σωματιδίων που παρουσιάζεται η διατήρηση ενέργειας για μικρά χρονικά διαστήματα. Η εξίσωση του Στρέντιγκερ σε κοσμολογικό επίπεδο παίρνει τη μορφή της εξίσωσης Χουϊλερ-Ντε Γουϊτ όπου τώρα το κοσμολογικό διάνυσμα κέτ | ψκ > σχετίζεται με την κατάσταση του χώρου, ιδιότητες του οποίου είναι τόσο η βαρύτητα όσο και η ύλη.
Η ολοκλήρωση της εξίσωσης Χουϊλερ-Ντε Γουϊτ, από τον Χώκινγκ,με την βοήθεια της μεθόδου Φέιμαν (Path Integal Integration) και την εισαγωγή του μιγαδικού χρόνου μέσω της σχέσης:
|
όπου <21> το πλάτος της πιθανότητος διάβασης της κατάστασης του σύμπαντος από την κατάσταση 1 στην κατάσταση 2, I(g,φ) είναι η δράση του χώρου που περιέχει την βαρύτητα (g) και την ύλη (φ), έδειξε την δυνατότητα εμφάνισης όλου του σύμπαντος από το απόλυτο τίποτα (μηδέν).
Πέραν της Κβαντικής Κοσμολογίας η Κ.Θ. έδωσε την δυνατότητα ενοποιημένης περιγραφής όλων των μορφών αλληλεπίδρασης των σωμάτων (πρόγραμμα Αϊνστάιν, ενοποίησης των φυσικών δυνάμεων),με κορύφωση την θεωρία υπερχοχδών. Στη θεωρία των υπερχορδών τα σωματίδια είναι «ταλαντούμενες χορδές» όχι σ’ έναν προϋπάρχοντα χώρο αλλά ούτε και μιας προϋπάρχουσας ύπαρξης. Δηλαδή οι υπερχορδές δεν υπάρχουν και κινούνται αλλά κινούνται και υπάρχουν όπως θα συνέβαινε με χορδές βιολιού που όταν πάψουν να πάλλονται εξαφανίζονται. Έτσι γίνεται σαφές ότι η Κ.Θ. τόσο στο μικροσκοπικό όσο και στο μακροσκοπικό επίπεδο σαφώς δείχνει ένα κόσμο κινούμενο από το μη είναι προς το είναι, ένα κόσμο όπου η κίνηση γεννιέται από το τίποτα και προηγείται της ύπαρξης.
Θεωρία Πολυπλοκότητος (Complex Theory)
Αν η Θ.Σ. και η Κ.Θ. άνοιξαν ένα παράθυρο προς ένα κόσμο «θαύμα» η Θεωρία της Πολυπλοκότητος (Θ.Π.) άνοιξε την πόρτα και μας δίδει την δυνατότητα να τον περιπατήσουμε, ή και να συμπράξουμε σ’ αυτό το «συνεχιζόμενο θαύμα». Στην Θ.Π. έρχονται τα «πάνω κάτω». Αντί δηλαδή να κατασκευάζουμε το όλον από το μέρος αναγκαζόμαστε να παράγουμε το μέρος από το όλον. Το όλον ως σχέδιο ρυθμίζει τη λειτουργία των μερών του. Οι χημικές αντιδράσεις μέσα στο κύτταρο ρυθμίζονται και κατευθύνονται από ένα ολιστικό σχέδιο που αντιστοιχεί στο κύτταρο. Το ίδιο συμβαίνει με τα κύτταρα στους ιστούς και στα όργανα ή με τα όργανα στο σώμα, ή τους οργανισμούς στο οικολογικό περιβάλλον, στο κοινωνικό περιβάλλον κλπ. Πώς όμως αυτή η ιδέα αποκτά επιστημονικό περιεχόμενο και δεν είναι μόνο φιλοσοφία;
Κατ’αρχάς τα πειράματα στο εργαστήριο έδειξαν σαφώς ότι ένα πολύπλοκο σύστημα (που αποτελείται από πολλά μέρη) εμφανίζει ολιστικά φαινόμενα αυτοοργάνωσης. Στα πειράματα αυτά τα μέρη συσχετίζονται μέσω ολιστικών συντονισμών (συσχετίσεων) που με τίποτα δεν ανάγονται σε κλασσικές αλληλεπιδράσεις μέσω δύναμης. Ήδη στη Στατιστική Φυσική, κλασσική ή κβαντική, γνωρίζουμε την εξίσωση Λιουβίλ:
όπου ρ η πυκνότητα πιθανότητας (ή κβαντικά ο τελεστής πυκνότητος πιθανότητος) και ο τελεστής Λιουβίλ είτε στο κλασσικό είτε στο κβαντικό επίπεδο. Η πυκνότητα πιθανότητας περιέχει όλη την πληροφορία για το φυσικό σύστημα υπό μορφή πιθανότητος και αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στα μεγάλα συστήματα Πουανκαρέ όπου ισχυρή αστάθεια μας εμποδίζει να προσδιορίσουμε τις τροχιές στο χώρο κατάστασης (είτε κλασικές τροχιές σωματιδίων και πεδίων είτε «τροχιές» στον κβαντικό χώρο Χίλμπερτ . Έτσι η εξίσωση Λιουβίλ αποτελεί πιθανοκρατική περιγραφή ενός φυσικού συστήματος. Για συστήματα που είναι γραμμικά και ολοκληρώσιμα, άρα μη χαοτικά, η εξίσωση Λιουβίλ είναι ισοδύναμη με ντετερμινιστικές περιγραφές όπου εμφανίζονται αντιστρεπτές τροχιές στον χώρο καταστάσεων. Αυτό μαθηματικά σημαίνει ότι η εξίσωση Λιουβίλ λύνεται σε χώρο Χίλμπερτ και η πυκνότητα πιθανότητος, ρ, παίρνει τοπικό χαρακτήρα και έχει τη μορφή συναρτήσεων Ντιράκ (Δέλτα συναρτήσεις). Πιο απλά αυτό υποδηλώνει ότι όλη η πιθανότητα συμπυκνώνεται σ’ένα σημείο (τοπικά) δημιουργώντας ντετερμινισμό και τροχιές όπως ακριβώς η κλασσική θεωρία των τροχιών και των πεδίων προκύπτει από την Κ.Θ. για οριακές περιπτώσεις ( →0) όπου η απόκλιση από τη μέση τιμή (διάχυση) μηδενίζεται και η κατανομή γίνεται σημειακή (θεώρημα Έρνεφεστ) Αντίθετα για τα μη γραμμικά συστήματα με δυνατότητα χαοτικής δυναμικής, γνωστά ως μεγάλα συστήματα Πουανκαρέ, η λύση της εξίσωσης Λιουβίλ απαιτεί να χρησιμοποιήσουμε γενικευμένους χώρους Χίλμπερτ (χώροι Γκέλφαντ). Στους γενικευμένους αυτούς χώρους Χίλμπερτ καταργείται η έννοια της τροχιάς και του ντετερμινισμού αφού οι πυκνότητες πιθανότητος έχουν μη τοπικό χαρακτήρα με φαινόμενα ισχυρής διάχυσης. Στα συστήματα αυτά με ισχυρή διάχυση κυριαρχεί η δυναμική των συσχετίσεων η οποία οδηγεί σε φαινόμενα μακροσκοπικής αυτοοργάνωσης και δημιουργίας μορφών-δομών από το μικροσκοπικό μέχρι το μακροσκοπικό επίπεδο.
Η λύση της εξίσωσης Λιουβίλ σε γενικευμένους χώρους πέραν του χώρου Χίλμπερτ βρίσκεται στην βάση για τη νέα εικόνα του κόσμου. Πρώτα πρώτα η λύση αυτή οδηγεί σε σπάσιμο της συμμετρίας αντιστροφής του χρόνου (t→-t) παραγωγή εντροπίας σε όλα τα επίπεδα της κοσμικής λειτουργίας. Ο χρόνος από απλή παράμετρος της κλασσικής θεωρίας καθίσταται πραγματικός και περιγράφεται από αντίστοιχο τελεστή χρόνου, οι ιδιοτιμές του οποίου σχετίζονται με την δυναμική των συσχετίσεων και δημιουργία νέων φυσικών μορφών. Το μέλλον εισάγει οντολογικό εμπλουτισμό- καινοφάνεια έτσι ώστε να μην του επιτρέπεται να επιστρέψει στο παρελθόν, αφού τίποτα δεν μπορεί να σβήσει τις συσχετίσεις που αναπτύσσονται διαρκώς μέσα στον κόσμο. Κάθε στιγμή είναι ανεπανάληπτη και δεν μπορεί να σβηστεί από την ύπαρξη. Σ’ αυτό το διαρκώς δημιουργούμενο σύμπαν τα μαθηματικά αποκτούν μια νέα σημασία. Οι παρατηρούμενες φυσικές μορφές σε όλα τα επίπεδα είναι λύσεις μη γραμμικών εξισώσεων. Διαδικασίες Μαρκόφ, που απορρέουν από εξισώσεις Λιουβίλ και που οδηγούν σε επί μέρους μαθηματικές δομές (Δομές Φράκταλ, κυτταροειδή αυτόματα, και ότι άλλο) αποτελούν την καρδία της θεωρίας της πολυπλοκότητος (βλέπε σχετικό άρθρο στον ίδιο τόμο). Η πυκνότητα πιθανότητος περιέχει όλες τις τάξεις συσχέτισης στο χώρο και στο χρόνο έτσι ώστε από την κλασική δυναμική (υπολογισμός τροχιών ή ροές διανυσμάτων ket στον κβαντικό χώρο) να περνούμε σε δυναμική των συσχετίσεων σε γενικευμένους χώρους Χίλμπερτ. Η δυναμική των συσχετίσεων υποδηλώνει ότι το φυσικό σύστημα δρα ως όλο παράγοντας δομές οργάνωσης που με τίποτε δεν προβλέπονται ή δεν εξηγούνται από το μέρος. Αν χρησιμοποιούσαμε μια εικόνα θα λέγαμε ότι «κάτω ή πίσω» από τα πράγματα έχουμε μια δημιουργική διαδικασία που παράγει διαρκώς από τίποτε μορφές ύπαρξης και μορφές (τρόπους) λειτουργίας. Δηλαδή ακόμη και οι φυσικοί νόμοι δεν προϋποτίθενται και δεν προϋπάρχουν αλλά παράγονται και αυτοί ως τρόποι λειτουργίας των πραγμάτων ταυτόχρονα με τη δημιουργία των πραγμάτων. Αν θέλαμε να περάσουμε σε μια μεταεπιστημονική περιγραφή θα λέγαμε ότι ο κόσμος παράγεται από το μη όν μέσα σε ένα «προϋπάρχον» λογικό περιβάλλον ή μέσα σε μια «νοόσφαιρα», κάτι που μόνο εμμέσως μη αντικειμενοποιήσιμη και διαισθητική και γίνεται αντιληπτό. Στα πλαίσια όμως της επστημονικής μεθόδου αυτό μπορεί να λεχθεί είναι ότι απλώς ο κόσμος δημιουργείται διαρκώς όχι εν προϋπάρχοντος υλικού αλλά ως διαρκής εμπλουτισμός νέων μορφών και νέων λειτουργιών. Ακόμη και οι μαθηματικές δομές όπως και η γλώσσα (ο κόσμος 3 του Πόππερ) είναι και αυτά οντολογικώς θεμελιωμένα και παραγόμενα υπό την ίδια κοσμική δυναμική και λειτουργία.
4.Γνωσιολογία–Οντολογία–Μαθηματικά
Όμως τί είναι μια επιστημονική θεωρία και ποία η σχέση της με την πραγματικότητα; Αυτό είναι το εμμένον και καίριο ερώτημα τόσο της επιστήμης όσο και της φιλοσοφίας αλλά και κάθε ανθρώπου που αισθάνεται μια ανάγκη πέραν της επιβίωσης να φθάσει σε μια κατανόηση του κόσμου και στην ψηλάφιση μιας αλήθειας που ξεπερνά τον υποκειμενισμό και την σχετικότητα. Όπως το είχε διατυπώσει ο Αριστοτέλης αεί απορούμενον και αεί ζητούμενον τι εστί το όν. Δηλαδή πάντα θα μένει απορία τι είναι αυτό που είναι εμπρός μας ή και μέσα μας. Ο Αϊνστάιν θα πει ότι η φυσική θεωρία είναι ελεύθερη δημιουργία του ανθρώπινου πνεύματος, δείχνοντας έτσι ότι πάντα θα υπάρχει απόσταση μεταξύ θεωρίας και πραγματικότητας. Όμοια ο Χάιζενμπερκ θα πει ότι η επιστημονική θεωρία αναφέρεται στη γνώση μας για την πραγματικότητα και όχι κατ’ ευθείαν σ’ αυτήν. Τα θεωρήματα του Gobel περί συνέπειας και πληρότητος των λογικών (θεωρητικών συστημάτων) όπως και νεότερες εξελίξεις της μαθηματικής λογικής (fuzzy logic-ασαφής λογική) συνηγορούν για την ασυμμετρία μεταξύ πραγματικότητας και ανθρώπινης σκέψης. Το γεγονός αυτό μπορεί να θεωρηθεί είτε ως αδυναμία είτε όμως και πλεονέκτημα. Τι πράγμα όμως είναι η ανθρώπινη σκέψη; Ο Παρμενίδης ισχυριζόταν ότι ταυτόν εστί νοείν τε και είναι. Πού άραγε βρίσκεται η χρυσή τομή και η λύση του γόρδιου δεσμού; Εάν είναι αλήθεια όπως ισχυριστήκαμε στα προηγούμενα, ότι ο κόσμος δημιουργείται συνεχώς, τότε σημαίνει ότι και η ανθρώπινη σκέψη και ο ανθρώπινος λόγος-λογική, που εκδηλώνονται ως λογική θεωρία πρέπει να αποτελούν μέρος (μικρό ή μεγάλο) αυτής της διαρκώς εκδηλούμενης κοσμικής λειτουργίας και δημιουργίας.
Επομένως αν ο χρόνος και το μέλλον είναι διαρκής οντολογικός εμπλουτισμός του παρελθόντος τότε σαφώς δικαιολογούνται οι ενστάσεις όλων εκείνων των διανοητών που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αντιλαμβάνονται την ασυμμετρία θεωρίας και πραγματικότητας. Από την άποψη αυτή ο κλασσικός αναγωγισμός και η παραδοχή μιας θεμελιώδους πραγματικότητας και του θεμελιώδους φυσικού νόμου που την διέπει αποτελούν μεν γόνιμη και κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης επιστήμης, όμως εάν εκλειφθούν ως τελική αλήθεια γίνονται τείχος που εμποδίζουν την θεωρητική όραση της επιστήμης να προχωρήσει στο καινούργιο. Ολοκληρώνοντας αυτή τη συζήτηση θα λέγαμε ότι το θεμελιώδες υφίσταται αλλά όχι ως κλειστή-στατική πραγματικότητα οποιουδήποτε είδους (υλική, πνευματική, ή ότι άλλο). Το θεμελιώδες είναι η δημιουργική κοσμική λειτουργία που δρα συνολικά και πολυεπίπεδα, μηχανιστικά και τελεολογικά παράγοντας μορφές ύπαρξης, μορφές λειτουργίας και μορφές σκέψης. Η κοσμική αυτή θεμελιώδης λειτουργία είναι ανοιχτή και ελεύθερη και ερμηνεύει-παράγει τις λογικές μιας θεωρίας παρά ερμηνεύεται από αυτές. Από την άποψη αυτή, όπως διαπιστώσαμε προηγουμένως ερμηνεύοντας τους νόμους της πολυπλοκότητας ως δυναμικής των συσχετίσεων, οι φυσικοί νόμοι παράγονται ως μορφές-τρόποι λειτουργίας της φύσης και όχι αντίστροφα, μολονότι σε ένα πρώτο επίπεδο φαίνεται ως οι φυσικές μορφές-λειτουργίες από το μικροσκοπικό μέχρι το μακροσκοπικό επίπεδο να αποτελούν υλοποίηση μαθηματικών μορφών. Διότι είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι οι λύσεις αφηρημένων μαθηματικών εξισώσεων σε κάθε επίπεδό της πραγματικότητας αντιστοιχούν σε παρατηρήσιμες υλικές μορφές και λειτουργίες. Όμως η συσωρευμένη γνώση της σύγχρονης φυσικής θεωρίας μας δείχνει πέραν και του Πλάτωνα (προτεραιότητα των ιδεών-μορφών έναντι της ύλης) αλλά και πέραν του Αριστοτέλη (ύλη = δυνάμει μορφή, δυνατότητα και έρωτας της μορφής), μολονότι και οι δύο αυτοί γίγαντες της σκέψης άγγιξαν βαθιές αλήθειες και τελικά υπερέβησαν και τους εαυτούς τους διαπιστώνοντας τα όρια των θεωριών τους όση αλήθεια και αν περιέχουν, και περιέχουν μεγάλη δόση αλήθειας για όσους μπορούν να αντιλαμβάνονται το μάθημα της σύγχρονης επιστημονικής γνώσης. Τέλος μένει ένα ζήτημα. Ο άνθρωπος ως άνθρωπος τί λόγο και τί ρόλο έχει μέσα σε όλη αυτή την υπόθεση της πραγματικότητας της φύσης, της ιστορίας και του κοσμικού γίγνεσθαι; Η σύγχρονη επιστήμη μας δίνει και εδώ ένα μάθημα, που το συνόψισε εντυπωσιακά ο Βαϊτσέκερ: η φύση προηγείται του ανθρώπου αλλά ο άνθρωπος προηγείται της επιστήμης. Επομένως στο μη αναγώγιμο επίπεδο της ανθρώπινης ουσίας εμφανίζεται το δυσβάστακτο φορτίο της ελευθερίας και της αποδέσμευσης από κάθε προκαθορισμό- νομικισμό επιστημονικό ή θρησκευτικό ή όποιον άλλο. Ίσως η αδυσώπητη μοίρα του ανθρώπου είναι το να σύρει όλον τον κόσμο πέραν του νόμου και πέραν της φυσιοκρατικής εκδοχής της φυσικής πραγματικότητας στην φυσική περιοχή του φυσικού ανθρώπου- ελευθερία. Έτσι τίθεται επειγόντως το ζήτημα επανεύρεσης του χαμένου, μέσα στα εξωτερικά σχήματα, τις εξωτερικές μορφές, τους αριθμούς και τις εξισώσεις, κσμοεαυτού μας. Η φράση του Θεού προς τον Πέτρο «επανάγαγε εις βάθος» γίνεται σήμερα όσο ποτέ άλλοτε επίκαιρη.
Αν. Καθ ΔΠΘ
1. Περίληψη-Εισαγωγή
Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια συνολική ανασκόπηση της φυσικής θεωρίας με έμφαση στη μη γραμμικότητα και την ολιστικότητα. Από το μικροσκοπικό μέχρι το μεσοσκοπικό και το μακροσκοπικό (κοσμολογικό) επίπεδο η φυσική θεωρία αναδεικνύει μια νέα διάσταση του κοσμικού γίγνεσθαι, το οποίο εδώ με σκόπιμα προκλητικό τρόπο το χαρακτηρίζουμε ως ένα διαρκώς δημιουργούμενο κόσμο. Εάν το big bang είναι μια εμφάνιση του κόσμου εκ του απολύτως τίποτα (absolute nothing), όπου έχουμε ταυτόχρονη εμφάνιση του χώρου, του χρόνου και της ύλης, αυτό το καινοφανές χαρακτηριστικό φαίνεται ότι αποτελεί τη συνεχιζόμενη προκλητικότητα του κοσμικού είναι και του κοσμικού γίγνεσθαι. Η κλασική φυσική θεωρία προσπάθησε να κτίσει όλο τον κόσμο από ένα υποτιθέμενο θεμελιώδες μικροσκοπικό επίπεδο. Το πρόγραμμα αυτό, γνωστό ως μηχανιστικό κοσμοείδωλο αποδυναμώνεται διαρκώς, αφού α) κάθε φορά το υποτιθέμενο θεμελιώδες επίπεδο αποδεικνύεται ότι αποτελεί την επιφάνεια ενός θεμελιωδέστερου και β) το πέρασμα από τον μικρόκοσμο στον μακρόκοσμο συνοδεύεται από χαρακτηριστικά και λειτουργίες μη εξηγήσιμες από το υποτιθέμενο θεμελιώδες μικροσκοπικό επίπεδο και μη αναγόμενες σε αυτό.
Έτσι σήμερα γίνεται όλο και περισσότερο παραδεκτή η ολιστικότητα και η μη αναγωγικότητα ως καίρια γνωρίσματα και του κόσμου και της φυσικής θεωρίας. Αυτό συχνά το εκφράζουμε ως μη γραμμικότητα, μολονότι ο αρνητικός χαρακτηρισμός (μη γραμμικότητα) αρχικά είναι αδύναμος και δεν φανερώνει αμέσως την επανάσταση που εγκυμονείται όσον αφορά τη φυσική θεωρία. Ό,τι καινούργιο γνωρίζει σήμερα η επιστήμη χαρακτηρίζεται από τη μη γραμμικότητα, η οποία αποτελεί το νέο οδηγητικό νήμα ενοποίησης της φυσικής θεωρίας -όχι μόνο στο επίπεδο των «θεμελιωδών αλληλεπιδράσεων στην κβαντική θεωρία πεδίου» αλλά και στο επίπεδο ενοποίησης λειτουργιών που πριν λίγο καιρό ήταν ξένες μεταξύ των (φυσική, χημεία, βιολογία, οικολογία, ιατρική, ψυχολογία, γλώσσα, κοινωνιολογία, κλπ).
Η σύγχρονη φυσική θεωρία φανερώνει ότι ο κόσμος είναι προϊόν μιας θεμελιώδους αιτιοκρατικής-τελεολογικής λειτουργίας που δρα ταυτοχρόνως σε όλα τα επίπεδα, από το μικροσκοπικό μέχρι το μακροσκοπικό, ή από το επίπεδο της άψυχης μέχρι αυτό της έμψυχης ύλης.
Ακόμη, προϊόν αυτής της κοσμικής λειτουργίας είναι και αυτές καθ’ εαυτές οι φυσικές θεωρίες που στο επίπεδο γλώσσα – νους - πνεύμα ερμηνεύουν και περιγράφουν με νοητικά σύμβολα-εικόνες τον κόσμο τον ίδιο στην ολότητά του. Σε όλα δε τα επίπεδα της κοσμικής λειτουργίας εμφανίζεται ως κυρίαρχο στοιχείο η αυτοσυνέπεια ή όπως χαρακτηριστικά το εξέφρασε ο Αϊνστάιν «το ακατανόητο του κόσμου είναι το κατανοητό του». Από την άποψη αυτή και κατά έναν ορισμένο τρόπο η φυσική θεωρία χωρίς να χάνει την αυτοτέλεια της και την ιδιαιτερότητά της ως γνωσιολογικό-ερμηνευτικό εργαλείο, συνορεύει «αναγκαστικά» και συναντά τόσο τη φιλοσοφία όσο και τη θεολογία, αφού κατά τον Βαϊτσέκερ η φύση προηγείται του ανθρώπου και ο άνθρωπος προηγείται της φυσικής. Έτσι, αν ο κόσμος έχει ένα νόημα, αυτό δεν είναι ερώτημα που απαντιέται έξω από την ανθρώπινη πνευματικότητα και την ανθρώπινη συνείδηση, τα οποία σαφώς δεν ανάγονται σε κάτι άλλο πέραν του εαυτού των, μολονότι σχετίζονται στενά και άρρηκτα με τον όλο κόσμο, όπως η θερμοδυναμική που σχετίζεται με τον μικρόκοσμο αλλά και τον υπερβαίνει ,η βιολογία, η χημεία, κ.ο.κ.
2. Τα νέα εμπειρικά-πειραματικά ευρήματα της σύγχρονης επιστήμης
Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση των ιδεών της σύγχρονης φυσικής θεωρίας θα περιγράψουμε σύντομα μερικά «εμπειρικά» ευρήματα στα οποία φανερώνεται το αναδυόμενο νέο επιστημονικό πλαίσιο-κοσμοείδωλο.
Μη αντιστρεπτά φαινόμενα: Η μεταφορά θερμότητας και ύλης και η χημική δυναμική χαρακτηρίζονται από μια μονόπλευρη μη αντιστρεπτή ροή που συνοψίζεται στο γνωστό 2ο θερμοδυναμικό νόμο μονότονης αύξησης της εντροπίας. Η σημασία των φαινομένων αυτών θα φανερωθεί αργότερα όταν η μη Γραμμική Θερμοδυναμική των Γκλάνσντορφ και Πριγκοζίν θα δείξει τη δυνατότητα αυτό-οργάνωσης (ελάττωση της εντροπίας) στα ανοικτά θερμοδυναμικά συστήματα. Όμοια εντυπωσιακό και σχετιζόμενο με τη θερμοδυναμική εύρημα είναι και η επιλογή από τη φύση των καθυστερούμενων δυναμικών, ενώ η κλασική θεωρία προβλέπει και προηγμένα δυναμικά διαδιδόμενα από το μέλλον προς το παρελθόν.
Εξέλιξη των ειδών: Η πολυσυζητημένη εξέλιξη των ειδών του Δαρβίνου αποτελεί σαφώς ένα ουσιαστικό και επαναστατικό εύρημα της επιστήμης που δείχνει ότι πάνω στον πλανήτη γη συμβαίνουν συνεχώς θαύματα δυσκόλως εξηγούμενα ιδίως δε από την κλασική επιστήμη.
Ταχύτητα του φωτός: Μολονότι η θεωρία της σχετικότητας αναπτύχθηκε ανεξάρτητα από τα μηδενικά αποτελέσματα μέτρησης της σχετικής ταχύτητας του φωτός ως προς κινούμενους παρατηρητές, τα πειράματα τύπου Μάικελσον-Μόρλεϊ έδειξαν κάτι παράδοξο, ότι το φως κινείται μεν στο χώρο αλλά ταυτοχρόνως η κίνησή του δεν μοιάζει με ουδεμία γνωστή μορφή χωρικής μετατόπισης, αφού το μέτρο της ταχύτητάς του μένει αναλλοίωτο για κινούμενους (αδρανειακούς) παρατηρητές.
Ακτινοβολία μέλανος σώματος: Η κατανομή της ακτινοβολούμενης ενέργειας ανά μήκος κύματος δεν συμφωνεί με τις προβλεπόμενες από την κλασική θεωρία πεδίου κατανομές, την κλασική μηχανική και την στατιστική μηχανική.
Γραμμικά φάσματα εκπομπής: Πάλι οι προβλέψεις της κλασικής θεωρίας αντιβαίνουν το πείραμα, αφού μόνο συνεχή φάσματα εκπομπής προβλέπονται από την κλασική θεωρία ακτινοβολίας.
Δυϊσμός ύλης-κύματος: Κάτι το οποίο είναι κύμα και εμφανίζει φαινόμενα συμβολής-περίθλασης δεν μπορεί να ταυτιστεί με σωματιδιακό χαρακτήρα, ο οποίος για να δώσει φαινόμενα συμβολής πρέπει να εφοδιάσει τα σωματίδια με «μαγικές» ιδιότητες αντίληψης του περιβάλλοντος. Όμως, ενώ η κλασική θεωρία απαγορεύει στα κύματα να εμφανίσουν σε οιεσδήποτε συνθήκες σωματιδιακό χαρακτήρα και τα σωματίδια κυματικό, η πειραματική εμπειρία ήταν προκλητική τόσο για το φως (αρχικά ηλεκτρομαγνητικό πεδίο-κύμα και μετά βροχή φωτονίων) όσο και για ηλεκτρόνια, πρωτόνια, κλπ (αρχικά σωματίδια, μετά κύμα ύλης).
Εξαΰλωση της ύλης και υλοποίηση του πεδίου, η δημιουργία και καταστροφή στοιχειωδών σωματιδίων (ανακάλυψη αντι-ύλης): Η διάσπαση-καταστροφή ενός σύνθετου πράγματος μπορεί να αποδώσει νέα συστατικά που όμως προϋπήρχαν μέσα στο αρχικό σώμα -σωματίδιο. Όμως η παραγωγή ενός ηλεκτρονίου και ενός ποζιτρονίου από τη «διάσπαση» ή εξαφάνιση ενός φωτονίου, αυτό είναι κάτι άλλο, όπως και το αντίστροφο, να δημιουργείται δηλαδή ένα φωτόνιο από την σύνθεση-ένωση ενός ποζιτρονίου και ενός ηλεκτρονίου.
Εδώ δεν μπορούμε με τίποτα να πούμε ότι το φωτόνιο περιέχει ένα ηλεκτρόνιο και ένα ποζιτρόνιο κρυμμένα στο εσωτερικό του. Και πάλι η κλασική θεωρία καταργείται αμετάκλητα αφού τα πράγματα φαίνεται να έχουν ολιστικό χαρακτήρα.
Η διαστολή του σύμπαντος-χώρου: Τούτο το φαινόμενο που αποδείχθηκε εντυπωσιακά με τον τρόπο απομάκρυνσης των γαλαξιών ήταν η κορύφωση πειραμάτων που είχαν να κάνουν με τη γόνιμη και πολυ-επίπεδη επανάσταση που έφερε ο Αϊνστάιν στη φυσική θεωρία, έστω κι αν ο ίδιος αρχικά άλλαξε τις εξισώσεις, εισάγοντας την κοσμολογική σταθερά για να σταματήσει τη διαστολή του χρόνου. Άλλα συναφή ευρήματα είχαν να κάνουν με την καμπύλωση της τροχιάς του φωτός μέσα στο πεδίο βαρύτητας ή την καθυστέρηση του ρυθμού ροής του χρόνου.
Πειράματα ΑΣΠΕΚΤ, υπεραγωγιμότητα, υπερευστότητα, αλλαγή φάσης, φαινόμενα αυτοοργάνωσης, χημικά ρολόγια, χημικά κύματα, δομές φράκταλ, διακλάδωση και όλα αυτά τα θαυμαστά νέα.
Εδώ συμπεριλαμβάνουμε όλα αυτά τα πειραματικά ευρήματα, τα οποία τόσο στο μικροσκοπικό (κβαντικό) όσο και στο μακροσκοπικό (κλασικό) επίπεδο εμφανίζουν φαινόμενα αυτόματης ρήξης (σπάσιμο) συμμετρίας στο χώρο και στο χρόνο, ανάπτυξη χωροχρονικών μακροσκοπικών συσχετίσεων, ανάπτυξη δομών-μορφών ακέραιης ή κλασματικής διάστασης, με κορύφωση τη βιολογική οντογένεση και φυλογένεση, τη δημιουργία γλώσσας και όλα όσα ακολούθησαν σε επίπεδο ανθρώπινης επι-δημιουργίας.
3. Το πέρασμα από το παλιό στο νέο
Η φυσική θεωρία πριν τον 20ο αιώνα ήταν αυτό που τώρα ονομάζουμε κλασική θεωρία και μηχανιστικό κοσμοείδωλο. Τα προηγούμενα πειραματικά ευρήματα αποτέλεσαν το βασικό εμπειρικό υλικό πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η ρήξη με την κλασική θεωρία και η ανάπτυξη του νέου επιστημονικού κοσμοειδώλου. Αυτό που αποκαλούμε σύγχρονη φυσική θεωρία αποτελείται από τρεις βασικές θεωρίες, οι οποίες αποτέλεσαν το δρόμο απομάκρυνσης από την κλασική θεωρία και δημιούργησαν-δημιουργούν την εικόνα ενός διαρκώς δημιουργούμενου κόσμου. Οι θεωρίες αυτές, ως γνωστόν, είναι:
● Η Θεωρία της Σχετικότητας (Αϊνστάιν)
● Η Κβαντική Θεωρία (Πλάνκ, Αϊνστάιν, Μπόρ, Χάιζενμπεργκ, Σρέντιγκερ, Ντιράκ
● Η Θεωρία της Πολυπλοκότητας (Κέλβιν, Μπόλτζμαν, Πουανκαρέ, Πριγκοζίν)
Πριν την ανάπτυξη των θεωριών αυτών η επιστημονική εικόνα του κόσμου ήταν περίπου η ακόλουθη:
Κάθε φυσικό φαινόμενο πρέπει να εξηγείται από την κίνηση στο χώρο διακριτών υλικών σωματιδίων και τη διάδοση συνεχών πεδίων. Ο χώρος και ο χρόνος μένουν ως απόλυτες οντότητες-παράμετροι έξω από κάθε φυσική λειτουργία με τα γνωστά Ευκλείδεια χαρακτηριστικά των.
Νόμοι διατήρησης και γεωμετρικών χωροχρονικών συμμετριών καθιστούν αυτό το κοσμοείδωλο ντετερμινιστικό, στατικό, ανιστορικό, αχρονικό και αναγωγικό. Πιο συγκεκριμένα, τα χαρακτηριστικά αυτά σημαίνουν: Ο χώρος είναι κενός, άπειρος, Ευκλείδειος, τρισδιάστατος και απεριόριστος. Ομοίως και ο χρόνος, μόνον που αυτό τώρα είναι μιας διάστασης. Κενός χώρος και κενός χρόνος σημαίνει ότι η κατάσταση Κ(t) ενός φυσικού συστήματος είναι πλήρως και σαφώς καθορισμένη κάθε στιγμή (t) από το παρελθόν, έτσι ώστε τίποτε το νέο δε συμβαίνει και δεν γίνεται. Το «πλήρως και σαφώς καθορισμένη» σημαίνει ότι οι φυσικοί νόμοι είτε είναι συνήθεις διαφορικές εξισώσεις (συστήματα με πεπερασμένους βαθμούς ελευθερίας), είτε διαφορικές εξισώσεις με μερικές παραγώγους (συστήματα κατανεμημένα-απλωμένα συνεχώς στο χώρο) μας επιτρέπουν να προσδιορίσουμε επακριβώς στο χώρο καταστάσεων του συστήματος τη συνολική τροχιά από t=-∞ έως t=+∞, αρκεί να γνωρίζουμε μια αρχική κατάσταση Κ(t0). Ο ντετερμινισμός αυτός, εφαρμοσμένος σε θεμελιώδες επίπεδο ισοδυναμεί με τη δυνατότητα αντίστροφης εξέλιξης της ροής των καταστάσεων (t→-t) από το μέλλον προς το παρελθόν. Αυτό υποδηλώνουν οι όροι αχρονικότητα και ανιστορικότητα του κόσμου, ότι δηλαδή η πραγματικότητα είναι στατική και αναλλοίωτη. Στο θεμελιώδες επίπεδο τίποτε δε συμβαίνει, απλώς έχουμε αμετάβλητο είναι, είτε αυτό είναι άτομα ή πεδίο που κινούνται και ρέουν στον κενό χώρο. Εδώ τίποτε το ουσιώδες δεν συμβαίνει. Η αναγωγικότητα της κλασικής θεωρίας σημαίνει ότι κάθε ιδιότητα, ποιοτική η ποσοτική, του φυσικού κόσμου θα πρέπει να ανάγεται και να παράγεται ως συνάρτηση των θεμελιωδών ιδιοτήτων που συνδέονται με τη θεμελιώδη κατάσταση του συστήματος Κ(t). Δηλαδή οι θέσεις, οι ταχύτητες, το σχήμα και το μέγεθος των θεμελιωδών ατόμων αποτελούν την πεμπτουσία και το οντολογικό περιεχόμενο του κόσμου. Οι ερμηνευτικές αδυναμίες του κλασικού αυτού και μηχανιστικού κοσμοειδώλου άρχισαν να γίνονται εμφανείς από πολύ νωρίς, μολονότι αρχικά και μέχρι τον 20ο αιώνα οι άνθρωποι πίστευαν ότι τα σωματίδια και τα πεδία αποτελούν την τελική και θεμελιώδη πραγματικότητα από την οποία έπρεπε να κτιστεί όλος ο φαινόμενος κόσμος. Όμως, κάθε ενήμερος επιστήμονας καταλάβαινε τις λογικές και ερμηνευτικές αδυναμίες του κλασικού αυτού οικοδομήματος έστω και αν αποτελούσε την αιχμή του δόρατος για την επιστημονική περιγραφή και πρόβλεψη των φυσικών φαινομένων. Για παράδειγμα, η απλότητα των θεμελιωδών σωματιδίων της ύλης άρχισε να χάνεται όταν έπρεπε κανείς εκτός των γεωμετρικών χαρακτηριστικών τους να τα φορτώσει επιπλέον με μάζα, ή με ηλεκτρικό φορτίο, ή τη δυνατότητα να ασκούν και να δέχονται δυνάμεις εξ’ αποστάσεως ή να γεννούν συνεχή πεδία στο χώρο και να αλληλεπιδρούν με αυτά. Οι απειρισμοί και οι αντιφάσεις της κλασικής θεωρίας πεδίου που λύθηκαν μόνο σε κβαντικό επίπεδο (επανακανονικοποίηση κβαντικών θεωριών πεδίου) αλλά και η θερμοδυναμική συμπεριφορά (2ος νόμος της Θερμοδυναμικής) ήταν αρκετά σημάδια ότι κάτι δεν πάει καλά με την κλασική εικόνα του κόσμου, έστω και αν ο πολύς κόσμος αναπαυόταν πάνω της. Τόσο δε η κλασική επιστήμη επηρέασε την ανθρώπινη σκέψη, ώστε ό,τι δεν χωρούσε στο νοητικό αυτό σχήμα αποβαλλόταν από την πραγματικότητα ως υποκειμενικό και ανύπαρκτο. Ένα πρώτο μπάλωμα στην οφθαλμοφανή αδυναμία της κλασικής επιστήμης να περιγράψει πιο δύσκολα προβλήματα από αυτό των δύο σωμάτων (ήδη με τα τρία το πρόβλημα ήταν άλυτο) ήταν η εισαγωγή της θεωρίας πιθανοτήτων και η ανάπτυξη της στατιστικής φυσικής. Μάλιστα δε, η σύγκρουση της πιθανότητας με τον κλασικό ντετερμινισμό στοίχισε ακόμη και τη ζωή μεγάλων επιστημόνων όπως στην περίπτωση του Βοltzmann που αυτοκτονεί μη αντέχοντας στη νοητική πίεση των υποστηρικτών του κλασικού ντετερμινισμού, ο οποίος δεν μπορούσε να εναρμονιστεί με μη αντιστρεπτά φαινόμενα όπως αυτά που περιέγραφε το περίφημο Η΄ θεώρημά του. Σε πιο τεχνική γλώσσα, η στατιστική φυσική ήταν αρχικά ένα απλό μπαστούνι της κλασικής επιστήμης, λόγω τεχνικής αδυναμίας να λύσει πολύπλοκες, με πολλούς βαθμούς ελευθερίας -μη γραμμικές- διαφορικές εξισώσεις ή να προσδιορίσουμε με απόλυτη ακρίβεια τις αρχικές συνθήκες. Η σχέση της κλασικής επιστήμης και του πραγματικού κόσμου είναι ίδια με την σχέση μιας καμπύλης γραμμής και της εφαπτομένης της. Το κοινό τους σημείο είναι το απειροστό. Δηλαδή τα ολοκληρώσιμα και γραμμικά συστήματα, τα μόνα που επιλύονται με την κλασική επιστήμη είναι η μικρή μειοψηφία του πλούτου που εμπεριέχει ο αληθινός κόσμος. Ο Πουανκαρέ ζώντας στο μεταίχμιο του παλιού και του νέου θα ενημερώσει την κλασική επιστήμη για την αδυναμία της, αναγνωρίζοντας για πρώτη φορά την παρουσία του χάους ως αστάθεια και ως μη ολοκληρωσιμότητα που ακυρώνουν στην ουσία όλη την πιστευόμενη ισχύ της κλασικής θεωρίας. Και ένας μόνο θετικός εκθέτης Λιαπούνοφ αρκεί για να μπει στο περιθώριο η παντοδυναμία της κλασικής θεωρίας και να εμφανιστεί το πολύπλοκο, μη αναγώγιμο και διαρκώς εμπλουτιζόμενο περιεχόμενο του κόσμου.
4. Ένας διαρκώς δημιουργούμενος κόσμος
Σύγχρονη φυσική θεωρία
Τα νέα ευρήματα της σύγχρονης επιστήμης που περιγράψαμε προηγουμένως σχετίζονται με αντίστοιχη φυσική θεωρία που την χαρακτηρίζουμε ως σύγχρονη επιστήμη. Εδώ, θα εστιάσουμε την προσοχή μας σε αυτά τα μη γραμμικά και ολιστικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης επιστήμης που στηρίζουν την άποψη του ενός διαρκώς δημιουργούμενου κόσμου και όχι απλώς διαρκώς μεταβαλλόμενου. Η προτεινόμενη εδώ έννοια της δημιουργίας, κατά τη γνώμη μας αποκτά κεντρικό νόημα στα πλαίσια κατανόησης και ερμηνείας του θεωρητικού περιεχομένου της σύγχρονης επιστήμης που στηρίζεται ταυτοχρόνως και σε εμπειρικό υλικό. Το ζήτημα της ερμηνείας ως γνωσιολογική λειτουργία θα μας απασχολήσει στην επόμενη παράγραφο αφού εξαντλήσουμε την περιγραφή των σύγχρονων θεωρητικών ιδεών της φυσικής θεωρίας.
Θεωρία της Σχετικότητας (Θ.Σ.): Τί είναι ένα σωματίδιο διακριτό στο χρόνο και τί είναι η μάζα του και κάθε άλλη ιδιότητά του; Ο Αϊνστάιν με την ειδική σχετικότητα θα καταλήξει ότι κάθε σωματίδιο είναι τοπικά συμπυκνωμένη ενέργεια, αντίθετα με το πεδίο στο οποίο η ενέργεια κατανέμεται συνεχώς στο χώρο. Στα πλαίσια της κλασικής θεωρίας ο όρος ενέργεια ταυτίζεται με την κίνηση και τη δυνατότητα κίνησης. Με τη γενική σχετικότητα τα πράγματα φωτίζονται καλύτερα. Αυτό που είναι η ύλη ως ενέργεια, είτε τοπικά συμπυκνωμένη (σωματίδιο) είτε συνεχώς απλωμένη (πεδίο), σχετίζεται άμεσα με το χώρο. Δηλαδή είτε η ύλη (σωματίδιο-πεδίο) είναι μια εσωτερική γεωμετρική ιδιότητα του χώρου (μετρικός τανυστής καμπυλότητας) είτε ο χώρος είναι μια συγκεκριμένη εκδήλωση της κοσμικής ενέργειας-κίνησης όπως είναι και τα πεδία-σωματίδια, σύμφωνα με τη θεμελιώδη εξίσωση:
Rμν-(1/2R-Λ)gμν= κ Τμν
όπου Τμν ο τανυστής ύλης, gμν ο μετρικός τανυστής, Λ η κοσμολογική σταθερά, Rμν ο τανυστής καμπυλότητας και R=gμν Rμν η βαθμωτή καμπυλότητα. Το πρόγραμμα Αϊνστάιν για την ενοποίηση όλων των φυσικών δυνάμεων στα πλαίσια της ταύτισης της πραγματικότητας με τον καμπύλο χώρο-χρόνο οδήγησε σε αύξηση των χωρικών διαστάσεων, αρχικά σε 4 και αργότερα σε περισσότερες. Εν γένει, σήμερα λέμε ότι ο κόσμος είναι μια 4+Ν διαστάσεων πολλαπλότητα Μ4 G όπου οι επιπλέον διαστάσεις έχουν μεν μείνει μικροσκοπικές, πλην όμως ευθύνονται για την ύπαρξη των ηλεκτρομαγνητικών και πυρηνικών αλληλεπιδράσεων. Το εκπληκτικό όμως αποτέλεσμα της γενικής θεωρίας της σχετικότητας είναι ότι ο χώρος ως δυναμική-ενεργειακή οντότητα υπόκειται σε διαρκή διαστολή αυξάνοντας διαρκώς το μέγεθός του σύμφωνα με την εξίσωση:
όπου Η η σταθερά Χάμπλ και α ο παράγων κλίμακας του σύμπαντος. Ο χώρος-σύμπαν διαστέλλεται και διευρύνεται όχι μέσα σε κάποιο άδειο υπερχώρο αλλά «μέσα στο τίποτα», ενώ πριν 15-20 δισεκατομμύρια χρόνια ξεκίνησε την ύπαρξή του με μηδενική διάσταση ως ένα σημείο-ανωμαλία όπου όλα τα φυσικά μεγέθη απειρίζονται. Ο συνδυασμός της Γ.Σ. με την κβαντική θεωρία (βλέπε ακολούθως) οδήγησε σε μία ακόμη πιο προκλητική εικόνα: ότι δηλαδή το σύμπαν (χώρος-χρόνος-ύλη) γεννιέται από το τίποτα και αρχίζει τη ζωή του χωρίς παρελθόν, όπως δείχνει η κβαντική βαρύτητα-κβαντική κοσμολογία (αρχή μη ύπαρξης ορίου του Χόκινγκ).
Κβαντική θεωρία (Κ.Θ.): Εάν η θεωρία της σχετικότητας οδήγησε στην επαναστατική ιδέα ότι τα υλικά πράγματα είναι μορφές κίνησης, η κβαντική θεωρία θα προσδιορίσει ακόμα περισσότερο αυτή την εικόνα ως μορφές κίνησης που διαρκώς δημιουργούνται. Έτσι ενώ με την Γ.Σ. καταλάβαμε ότι το σύμπαν δημιουργείται από το τίποτα και ξεκινά την ιστορία του από το μηδέν, με την Κ.Θ. όπως και με την ακολουθούσα θεωρία της πολυπλοκότητας καταλαβαίνουμε ότι αυτό το γεγονός δημιουργίας δεν περιορίζεται μόνο στην αρχή του κόσμου αλλά είναι ένα συνεχιζόμενο γεγονός. Η καρδιά της Κ.Θ. είναι η πιθανότητα ως οντολογικό αντικειμενικό γνώρισμα της πραγματικότητας και όχι απλώς ως υποκειμενικό εργαλείο ανάλυσης των φαινομένων, όπως συμβαίνει στην κλασική στατιστική θεωρία. Διότι η χρήση της πιθανότητας στην κλασική θεωρία έχει χαρακτήρα υποκειμενικό και βοηθητικό λόγω αδυναμίας του παρατηρητού να φθάσει πειραματικά στη μέτρηση και γνώση των αρχικών συνθηκών, ή να λύσει διαφορικές εξισώσεις με άπειρους βαθμούς ελευθερίας. Δηλαδή στην κλασική θεωρία το παρατηρούμενο φυσικό σύστημα, η κίνηση και οι ιδιότητές του υφίστανται αντικειμενικά και ανεξάρτητα του παρατηρητού, έτσι που ένας ικανός παρατηρητής δεν θα χρειαζόταν καν τη χρήση πιθανότητας για χωροχρονικά γεγονότα που προκύπτουν τελείως ντετερμινιστικά το ένα από το άλλο. Σύμφωνα με την Κ.Θ. ο κλασικός ντετερμινισμός είναι οριακό αποτέλεσμα πιθανοκρατικών διαδικασιών σε περιπτώσεις που η σταθερά (h) του Πλανκ είναι αμελητέα. Πέραν αυτού η οντολογική πιθανοκρατία της Κ.Θ. συνοδεύεται και από ένα άλλο εξίσου πρωτόγνωρο χαρακτηριστικό που αφορά στην υφή των φυσικών ιδιοτήτων-μεγεθών. Στην Κ.Θ. τα φυσικά μεγέθη δεν υφίστανται από μόνα τους εκεί πέρα ως ιδιότητες της πραγματικότητας. Αντίθετα ορίζονται ως αφηρημένα μαθηματικά όντα (τελεστές) σε ένα χώρο απείρων διαστάσεων (χώρος Χίλμπερτ), τα στοιχεία του οποίου (διανύσματα κέτ) αντιστοιχούν στις παρατηρούμενες καταστάσεις του συστήματος. Η θεμελιώδης εξίσωση της Κ.Θ. είναι η εξίσωση του Σρέντιγκερ:
| ψ(t) >= | ψ(t) >
όπου | ψ(t) > η φυσική κατάσταση (διάνυσμα κέτ) την στιγμή (t) και Η ο τελεστής ενέργειας (τελεστής Χάμιλτον) του συστήματος. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο τελεστής ενέργειας Η σχετίζεται με την ροή της φυσικής κατάστασης | ψ(t) > στον απειροδιάστατο χώρο Χίλμπερτ των φυσικών καταστάσεων. Η λύση της εξίσωσης του Σρέντιγκερ παίρνει την μορφή :
| ψ(t) = | ψ(0) >
όπου ο τελεστής εξέλιξης των καταστάσεων. Αντίστοιχα με την ροή της κατάστασης μπορούμε να ορίσουμε ροή (μεταβολή) στον χρόνο των φυσικών μεγεθών (εικόνα Χάιζενμπεργκ):
όπου ο τελεστής που περιγράφει το φυσικό μέγεθος (Α), και ο μεταθέτης δύο τελεστών. Ένας τελεστής στον χώρο Χίλμπερτ έχει ιδιοτιμές (α) και ιδιοκαταστάσεις (ιδιοδιανύσματα) ( | α >). Όταν ένα φυσικό σύστημα υπόκειται σε διαδικασία μέτρησης του μεγέθους Α τότε το αποτέλεσμα της μέτρησης αντιστοιχεί σε μια από τις δυνατές ιδιοτιμές {α} του τελεστού , ενώ το σύστημα από την τυχούσα κατάσταση | ψ > μεταπίπτει στην ιδιοκατάσταση | α > που αντιστοιχεί στην μετρηθείσα ιδιοτιμή. Η μέγιστη δυνατή πληροφορία που μας παρέχει η Κ.Θ. κατά την παρατήρηση του μεγέθους Α, όταν το σύστημα είναι στην κατάσταση | ψ >, είναι η πιθανότητα P(α) να πάρουμε ως αποτέλεσμα την ιδιοτιμή α σύμφωνα με την εξίσωση :
P(α)= | < α | ψ > | 2
Όπου < α | ψ > το εσωτερικό γινόμενο της αρχικής κατάστασης | ψ > με την ιδιοκατάσταση | α >.
Τι πράγματι όμως σημαίνουν όλα αυτά;
Το κβαντικό σύστημα βρίσκεται κάπου στον χώρο ή ακόμη προκλητικά υπάρχει κάπου; Έστω και προκλητικά θα απαντήσουμε ως ακολούθως. Το φυσικό σύστημα δεν υπάρχει πουθενά αλλά διαρκώς δημιουργείται. Μάλιστα κατά μία πρώτη εκδοχή τη στιγμή της παρατήρησής του περνά από μια κατάσταση δυνατότητας σε μια κατάσταση πραγματικότητας. Αυτό είναι και το περιεχόμενο της οντολογικής πιθανοκρατίας που εισάγει η Κ.Θ. Η χρήση της πιθανότητας για να περιγράψουμε ένα γεγονός σημαίνει ότι το γεγονός αυτό δεν προϋπάρχει αλλά ότι δημιουργείται την στιγμή παρατήρησής του. Η ερμηνεία αυτή (γνωστή εκ πολλοίς ως ερμηνεία της Κοπεγχάγης) έχει τη δύναμή της αλλά και την αδυναμία της. Η δύναμη της έγκειται στο ότι κανένα μέχρι σήμερα πείραμα δεν την διαψεύδει, ακόμη και το πείραμα του Ασπεκτ που προήλθε από την υπόδειξη των Αϊνστάιν-Πουτόλσκι-Ροσέν (πείραμα EPR) προκειμένου να δείξουν την ελαττωματικότητά της κβαντικής θεωρίας ως μη πλήρους και με μη τοπικό χαρακτήρα. Η αδυναμία της ερμηνείας της Κοπεγχάγης έγκειται στην αδυναμία περιγραφής της διαδικασίας της μέτρησης στο πλαίσιο της κβαντικής θεωρίας. Αυτό σημαίνει ότι η κβαντική θεωρία είναι μεν σωστή αλλά όχι ολοκληρωμένη. Τα φυσικά μεγέθη ως τελεστές στον χώρο Χίλμπερτ σαφώς σχετίζονται με το παρατηρούμενο σύστημα όπως και το διάνυσμα κέτ | ψ > (κυματοσυνάρτηση) της κατάστασης αλλά η κβαντική θεωρία αδυνατεί να μας πει πως. Δηλαδή η Κ.Θ. δεν περιγράφει την αναγωγή της αρχικής κατάστασης σε κάποια από τις ιδιοκαταστάσεις κατά τη φάση παρατήρησης. Παρόλο ότι η Κ.Θ. δεν δίνει τελική λύση πάντως όπως έδειξε ο Φ. Νόιμαν και σαφώς υποστήριζε πιο πριν ο Μπορ η Κ.Θ. θεωρεί δε αδιάστατη ενότητα τόσο τον παρατηρητή όσο και το παρατηρούμενο. Μετά θα δούμε την απάντηση στο ζήτημα αυτό που επιχειρεί να μας δώσει η θεωρία της πολυπλοκότητος. Πάντως στα όρια της Κ.Θ. σαφώς και ο παρατηρητής είναι μέρος του φυσικού κόσμου που πρέπει να περιγράφεται από την δική του κυματοσυνάρτηση (διάνυσμα κέτ). Η πιθανοκρατική ερμηνεία της Κ.Θ. επιτρέπει την ύπαρξη χωρικών συσχετίσεων (ατοπικών αλληλεπιδράσεων) που στα πλαίσια της Κλασσικής Θεωρίας μοιάζουν με «μαγεία», αφού η κατάσταση ενός φυσικού συστήματος αναφέρεται στο όλον έστω και αν τα μέρη του παρατηρούνται σε διαφορετικές χωρικές περιοχές. Το ότι η Κ.Θ. φανερώνει ένα διαρκώς δημιουργούμενο κόσμο αυτό ενισχύεται τόσο από την Κβαντική Θεωρία Πεδίου (Κ.Θ.Π.) όσο και από την Κβαντική Βαρύτητα-Κοσμολογία (Κ.Β.Κ.). Στην Κ.Θ.Π. τα σωματίδια δημιουργούνται από το κβαντικό κενό (| 0 >) ή καταστρέφονται μέσω των τελεστών δημιουργίας και καταστροφής ενώ το κβαντικό κενό παρομοιάζεται με μια κατάσταση «βρασμού» συνεχούς δημιουργίας και καταστροφής δύναμη σωματιδίων που παρουσιάζεται η διατήρηση ενέργειας για μικρά χρονικά διαστήματα. Η εξίσωση του Στρέντιγκερ σε κοσμολογικό επίπεδο παίρνει τη μορφή της εξίσωσης Χουϊλερ-Ντε Γουϊτ όπου τώρα το κοσμολογικό διάνυσμα κέτ | ψκ > σχετίζεται με την κατάσταση του χώρου, ιδιότητες του οποίου είναι τόσο η βαρύτητα όσο και η ύλη.
Η ολοκλήρωση της εξίσωσης Χουϊλερ-Ντε Γουϊτ, από τον Χώκινγκ,με την βοήθεια της μεθόδου Φέιμαν (Path Integal Integration) και την εισαγωγή του μιγαδικού χρόνου μέσω της σχέσης:
|
όπου <21> το πλάτος της πιθανότητος διάβασης της κατάστασης του σύμπαντος από την κατάσταση 1 στην κατάσταση 2, I(g,φ) είναι η δράση του χώρου που περιέχει την βαρύτητα (g) και την ύλη (φ), έδειξε την δυνατότητα εμφάνισης όλου του σύμπαντος από το απόλυτο τίποτα (μηδέν).
Πέραν της Κβαντικής Κοσμολογίας η Κ.Θ. έδωσε την δυνατότητα ενοποιημένης περιγραφής όλων των μορφών αλληλεπίδρασης των σωμάτων (πρόγραμμα Αϊνστάιν, ενοποίησης των φυσικών δυνάμεων),με κορύφωση την θεωρία υπερχοχδών. Στη θεωρία των υπερχορδών τα σωματίδια είναι «ταλαντούμενες χορδές» όχι σ’ έναν προϋπάρχοντα χώρο αλλά ούτε και μιας προϋπάρχουσας ύπαρξης. Δηλαδή οι υπερχορδές δεν υπάρχουν και κινούνται αλλά κινούνται και υπάρχουν όπως θα συνέβαινε με χορδές βιολιού που όταν πάψουν να πάλλονται εξαφανίζονται. Έτσι γίνεται σαφές ότι η Κ.Θ. τόσο στο μικροσκοπικό όσο και στο μακροσκοπικό επίπεδο σαφώς δείχνει ένα κόσμο κινούμενο από το μη είναι προς το είναι, ένα κόσμο όπου η κίνηση γεννιέται από το τίποτα και προηγείται της ύπαρξης.
Θεωρία Πολυπλοκότητος (Complex Theory)
Αν η Θ.Σ. και η Κ.Θ. άνοιξαν ένα παράθυρο προς ένα κόσμο «θαύμα» η Θεωρία της Πολυπλοκότητος (Θ.Π.) άνοιξε την πόρτα και μας δίδει την δυνατότητα να τον περιπατήσουμε, ή και να συμπράξουμε σ’ αυτό το «συνεχιζόμενο θαύμα». Στην Θ.Π. έρχονται τα «πάνω κάτω». Αντί δηλαδή να κατασκευάζουμε το όλον από το μέρος αναγκαζόμαστε να παράγουμε το μέρος από το όλον. Το όλον ως σχέδιο ρυθμίζει τη λειτουργία των μερών του. Οι χημικές αντιδράσεις μέσα στο κύτταρο ρυθμίζονται και κατευθύνονται από ένα ολιστικό σχέδιο που αντιστοιχεί στο κύτταρο. Το ίδιο συμβαίνει με τα κύτταρα στους ιστούς και στα όργανα ή με τα όργανα στο σώμα, ή τους οργανισμούς στο οικολογικό περιβάλλον, στο κοινωνικό περιβάλλον κλπ. Πώς όμως αυτή η ιδέα αποκτά επιστημονικό περιεχόμενο και δεν είναι μόνο φιλοσοφία;
Κατ’αρχάς τα πειράματα στο εργαστήριο έδειξαν σαφώς ότι ένα πολύπλοκο σύστημα (που αποτελείται από πολλά μέρη) εμφανίζει ολιστικά φαινόμενα αυτοοργάνωσης. Στα πειράματα αυτά τα μέρη συσχετίζονται μέσω ολιστικών συντονισμών (συσχετίσεων) που με τίποτα δεν ανάγονται σε κλασσικές αλληλεπιδράσεις μέσω δύναμης. Ήδη στη Στατιστική Φυσική, κλασσική ή κβαντική, γνωρίζουμε την εξίσωση Λιουβίλ:
όπου ρ η πυκνότητα πιθανότητας (ή κβαντικά ο τελεστής πυκνότητος πιθανότητος) και ο τελεστής Λιουβίλ είτε στο κλασσικό είτε στο κβαντικό επίπεδο. Η πυκνότητα πιθανότητας περιέχει όλη την πληροφορία για το φυσικό σύστημα υπό μορφή πιθανότητος και αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στα μεγάλα συστήματα Πουανκαρέ όπου ισχυρή αστάθεια μας εμποδίζει να προσδιορίσουμε τις τροχιές στο χώρο κατάστασης (είτε κλασικές τροχιές σωματιδίων και πεδίων είτε «τροχιές» στον κβαντικό χώρο Χίλμπερτ . Έτσι η εξίσωση Λιουβίλ αποτελεί πιθανοκρατική περιγραφή ενός φυσικού συστήματος. Για συστήματα που είναι γραμμικά και ολοκληρώσιμα, άρα μη χαοτικά, η εξίσωση Λιουβίλ είναι ισοδύναμη με ντετερμινιστικές περιγραφές όπου εμφανίζονται αντιστρεπτές τροχιές στον χώρο καταστάσεων. Αυτό μαθηματικά σημαίνει ότι η εξίσωση Λιουβίλ λύνεται σε χώρο Χίλμπερτ και η πυκνότητα πιθανότητος, ρ, παίρνει τοπικό χαρακτήρα και έχει τη μορφή συναρτήσεων Ντιράκ (Δέλτα συναρτήσεις). Πιο απλά αυτό υποδηλώνει ότι όλη η πιθανότητα συμπυκνώνεται σ’ένα σημείο (τοπικά) δημιουργώντας ντετερμινισμό και τροχιές όπως ακριβώς η κλασσική θεωρία των τροχιών και των πεδίων προκύπτει από την Κ.Θ. για οριακές περιπτώσεις ( →0) όπου η απόκλιση από τη μέση τιμή (διάχυση) μηδενίζεται και η κατανομή γίνεται σημειακή (θεώρημα Έρνεφεστ) Αντίθετα για τα μη γραμμικά συστήματα με δυνατότητα χαοτικής δυναμικής, γνωστά ως μεγάλα συστήματα Πουανκαρέ, η λύση της εξίσωσης Λιουβίλ απαιτεί να χρησιμοποιήσουμε γενικευμένους χώρους Χίλμπερτ (χώροι Γκέλφαντ). Στους γενικευμένους αυτούς χώρους Χίλμπερτ καταργείται η έννοια της τροχιάς και του ντετερμινισμού αφού οι πυκνότητες πιθανότητος έχουν μη τοπικό χαρακτήρα με φαινόμενα ισχυρής διάχυσης. Στα συστήματα αυτά με ισχυρή διάχυση κυριαρχεί η δυναμική των συσχετίσεων η οποία οδηγεί σε φαινόμενα μακροσκοπικής αυτοοργάνωσης και δημιουργίας μορφών-δομών από το μικροσκοπικό μέχρι το μακροσκοπικό επίπεδο.
Η λύση της εξίσωσης Λιουβίλ σε γενικευμένους χώρους πέραν του χώρου Χίλμπερτ βρίσκεται στην βάση για τη νέα εικόνα του κόσμου. Πρώτα πρώτα η λύση αυτή οδηγεί σε σπάσιμο της συμμετρίας αντιστροφής του χρόνου (t→-t) παραγωγή εντροπίας σε όλα τα επίπεδα της κοσμικής λειτουργίας. Ο χρόνος από απλή παράμετρος της κλασσικής θεωρίας καθίσταται πραγματικός και περιγράφεται από αντίστοιχο τελεστή χρόνου, οι ιδιοτιμές του οποίου σχετίζονται με την δυναμική των συσχετίσεων και δημιουργία νέων φυσικών μορφών. Το μέλλον εισάγει οντολογικό εμπλουτισμό- καινοφάνεια έτσι ώστε να μην του επιτρέπεται να επιστρέψει στο παρελθόν, αφού τίποτα δεν μπορεί να σβήσει τις συσχετίσεις που αναπτύσσονται διαρκώς μέσα στον κόσμο. Κάθε στιγμή είναι ανεπανάληπτη και δεν μπορεί να σβηστεί από την ύπαρξη. Σ’ αυτό το διαρκώς δημιουργούμενο σύμπαν τα μαθηματικά αποκτούν μια νέα σημασία. Οι παρατηρούμενες φυσικές μορφές σε όλα τα επίπεδα είναι λύσεις μη γραμμικών εξισώσεων. Διαδικασίες Μαρκόφ, που απορρέουν από εξισώσεις Λιουβίλ και που οδηγούν σε επί μέρους μαθηματικές δομές (Δομές Φράκταλ, κυτταροειδή αυτόματα, και ότι άλλο) αποτελούν την καρδία της θεωρίας της πολυπλοκότητος (βλέπε σχετικό άρθρο στον ίδιο τόμο). Η πυκνότητα πιθανότητος περιέχει όλες τις τάξεις συσχέτισης στο χώρο και στο χρόνο έτσι ώστε από την κλασική δυναμική (υπολογισμός τροχιών ή ροές διανυσμάτων ket στον κβαντικό χώρο) να περνούμε σε δυναμική των συσχετίσεων σε γενικευμένους χώρους Χίλμπερτ. Η δυναμική των συσχετίσεων υποδηλώνει ότι το φυσικό σύστημα δρα ως όλο παράγοντας δομές οργάνωσης που με τίποτε δεν προβλέπονται ή δεν εξηγούνται από το μέρος. Αν χρησιμοποιούσαμε μια εικόνα θα λέγαμε ότι «κάτω ή πίσω» από τα πράγματα έχουμε μια δημιουργική διαδικασία που παράγει διαρκώς από τίποτε μορφές ύπαρξης και μορφές (τρόπους) λειτουργίας. Δηλαδή ακόμη και οι φυσικοί νόμοι δεν προϋποτίθενται και δεν προϋπάρχουν αλλά παράγονται και αυτοί ως τρόποι λειτουργίας των πραγμάτων ταυτόχρονα με τη δημιουργία των πραγμάτων. Αν θέλαμε να περάσουμε σε μια μεταεπιστημονική περιγραφή θα λέγαμε ότι ο κόσμος παράγεται από το μη όν μέσα σε ένα «προϋπάρχον» λογικό περιβάλλον ή μέσα σε μια «νοόσφαιρα», κάτι που μόνο εμμέσως μη αντικειμενοποιήσιμη και διαισθητική και γίνεται αντιληπτό. Στα πλαίσια όμως της επστημονικής μεθόδου αυτό μπορεί να λεχθεί είναι ότι απλώς ο κόσμος δημιουργείται διαρκώς όχι εν προϋπάρχοντος υλικού αλλά ως διαρκής εμπλουτισμός νέων μορφών και νέων λειτουργιών. Ακόμη και οι μαθηματικές δομές όπως και η γλώσσα (ο κόσμος 3 του Πόππερ) είναι και αυτά οντολογικώς θεμελιωμένα και παραγόμενα υπό την ίδια κοσμική δυναμική και λειτουργία.
4.Γνωσιολογία–Οντολογία–Μαθηματικά
Όμως τί είναι μια επιστημονική θεωρία και ποία η σχέση της με την πραγματικότητα; Αυτό είναι το εμμένον και καίριο ερώτημα τόσο της επιστήμης όσο και της φιλοσοφίας αλλά και κάθε ανθρώπου που αισθάνεται μια ανάγκη πέραν της επιβίωσης να φθάσει σε μια κατανόηση του κόσμου και στην ψηλάφιση μιας αλήθειας που ξεπερνά τον υποκειμενισμό και την σχετικότητα. Όπως το είχε διατυπώσει ο Αριστοτέλης αεί απορούμενον και αεί ζητούμενον τι εστί το όν. Δηλαδή πάντα θα μένει απορία τι είναι αυτό που είναι εμπρός μας ή και μέσα μας. Ο Αϊνστάιν θα πει ότι η φυσική θεωρία είναι ελεύθερη δημιουργία του ανθρώπινου πνεύματος, δείχνοντας έτσι ότι πάντα θα υπάρχει απόσταση μεταξύ θεωρίας και πραγματικότητας. Όμοια ο Χάιζενμπερκ θα πει ότι η επιστημονική θεωρία αναφέρεται στη γνώση μας για την πραγματικότητα και όχι κατ’ ευθείαν σ’ αυτήν. Τα θεωρήματα του Gobel περί συνέπειας και πληρότητος των λογικών (θεωρητικών συστημάτων) όπως και νεότερες εξελίξεις της μαθηματικής λογικής (fuzzy logic-ασαφής λογική) συνηγορούν για την ασυμμετρία μεταξύ πραγματικότητας και ανθρώπινης σκέψης. Το γεγονός αυτό μπορεί να θεωρηθεί είτε ως αδυναμία είτε όμως και πλεονέκτημα. Τι πράγμα όμως είναι η ανθρώπινη σκέψη; Ο Παρμενίδης ισχυριζόταν ότι ταυτόν εστί νοείν τε και είναι. Πού άραγε βρίσκεται η χρυσή τομή και η λύση του γόρδιου δεσμού; Εάν είναι αλήθεια όπως ισχυριστήκαμε στα προηγούμενα, ότι ο κόσμος δημιουργείται συνεχώς, τότε σημαίνει ότι και η ανθρώπινη σκέψη και ο ανθρώπινος λόγος-λογική, που εκδηλώνονται ως λογική θεωρία πρέπει να αποτελούν μέρος (μικρό ή μεγάλο) αυτής της διαρκώς εκδηλούμενης κοσμικής λειτουργίας και δημιουργίας.
Επομένως αν ο χρόνος και το μέλλον είναι διαρκής οντολογικός εμπλουτισμός του παρελθόντος τότε σαφώς δικαιολογούνται οι ενστάσεις όλων εκείνων των διανοητών που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αντιλαμβάνονται την ασυμμετρία θεωρίας και πραγματικότητας. Από την άποψη αυτή ο κλασσικός αναγωγισμός και η παραδοχή μιας θεμελιώδους πραγματικότητας και του θεμελιώδους φυσικού νόμου που την διέπει αποτελούν μεν γόνιμη και κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης επιστήμης, όμως εάν εκλειφθούν ως τελική αλήθεια γίνονται τείχος που εμποδίζουν την θεωρητική όραση της επιστήμης να προχωρήσει στο καινούργιο. Ολοκληρώνοντας αυτή τη συζήτηση θα λέγαμε ότι το θεμελιώδες υφίσταται αλλά όχι ως κλειστή-στατική πραγματικότητα οποιουδήποτε είδους (υλική, πνευματική, ή ότι άλλο). Το θεμελιώδες είναι η δημιουργική κοσμική λειτουργία που δρα συνολικά και πολυεπίπεδα, μηχανιστικά και τελεολογικά παράγοντας μορφές ύπαρξης, μορφές λειτουργίας και μορφές σκέψης. Η κοσμική αυτή θεμελιώδης λειτουργία είναι ανοιχτή και ελεύθερη και ερμηνεύει-παράγει τις λογικές μιας θεωρίας παρά ερμηνεύεται από αυτές. Από την άποψη αυτή, όπως διαπιστώσαμε προηγουμένως ερμηνεύοντας τους νόμους της πολυπλοκότητας ως δυναμικής των συσχετίσεων, οι φυσικοί νόμοι παράγονται ως μορφές-τρόποι λειτουργίας της φύσης και όχι αντίστροφα, μολονότι σε ένα πρώτο επίπεδο φαίνεται ως οι φυσικές μορφές-λειτουργίες από το μικροσκοπικό μέχρι το μακροσκοπικό επίπεδο να αποτελούν υλοποίηση μαθηματικών μορφών. Διότι είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι οι λύσεις αφηρημένων μαθηματικών εξισώσεων σε κάθε επίπεδό της πραγματικότητας αντιστοιχούν σε παρατηρήσιμες υλικές μορφές και λειτουργίες. Όμως η συσωρευμένη γνώση της σύγχρονης φυσικής θεωρίας μας δείχνει πέραν και του Πλάτωνα (προτεραιότητα των ιδεών-μορφών έναντι της ύλης) αλλά και πέραν του Αριστοτέλη (ύλη = δυνάμει μορφή, δυνατότητα και έρωτας της μορφής), μολονότι και οι δύο αυτοί γίγαντες της σκέψης άγγιξαν βαθιές αλήθειες και τελικά υπερέβησαν και τους εαυτούς τους διαπιστώνοντας τα όρια των θεωριών τους όση αλήθεια και αν περιέχουν, και περιέχουν μεγάλη δόση αλήθειας για όσους μπορούν να αντιλαμβάνονται το μάθημα της σύγχρονης επιστημονικής γνώσης. Τέλος μένει ένα ζήτημα. Ο άνθρωπος ως άνθρωπος τί λόγο και τί ρόλο έχει μέσα σε όλη αυτή την υπόθεση της πραγματικότητας της φύσης, της ιστορίας και του κοσμικού γίγνεσθαι; Η σύγχρονη επιστήμη μας δίνει και εδώ ένα μάθημα, που το συνόψισε εντυπωσιακά ο Βαϊτσέκερ: η φύση προηγείται του ανθρώπου αλλά ο άνθρωπος προηγείται της επιστήμης. Επομένως στο μη αναγώγιμο επίπεδο της ανθρώπινης ουσίας εμφανίζεται το δυσβάστακτο φορτίο της ελευθερίας και της αποδέσμευσης από κάθε προκαθορισμό- νομικισμό επιστημονικό ή θρησκευτικό ή όποιον άλλο. Ίσως η αδυσώπητη μοίρα του ανθρώπου είναι το να σύρει όλον τον κόσμο πέραν του νόμου και πέραν της φυσιοκρατικής εκδοχής της φυσικής πραγματικότητας στην φυσική περιοχή του φυσικού ανθρώπου- ελευθερία. Έτσι τίθεται επειγόντως το ζήτημα επανεύρεσης του χαμένου, μέσα στα εξωτερικά σχήματα, τις εξωτερικές μορφές, τους αριθμούς και τις εξισώσεις, κσμοεαυτού μας. Η φράση του Θεού προς τον Πέτρο «επανάγαγε εις βάθος» γίνεται σήμερα όσο ποτέ άλλοτε επίκαιρη.
Τρίτη 3 Απριλίου 2012
Η καθολική μέθοδος διδασκαλίας
Το εκπαιδευτικό πείραμα του Γάλλου φιλοσόφου Ζοζέφ Ζακοτό και η πνευματική χειραφέτηση των μαθητών
Της Μαγδαληνης Τσεβρενη*
Ζακ Ρανσιέρ
Ο αδαής δάσκαλος· πέντε μαθήματα πνευματικής χειραφέτησης
μτφρ. Δάφνη Μπουνάνου
επιστημονική επιμέλεια: Γ. Κουζέλης
εκδ. Νήσος
«Δάσκαλος είναι αυτός που κρατάει
τον ερευνητή στο δρόμο του, σε ένα δρόμο που τον ερευνά συνεχώς μόνος του»
Επί δεκαετίες, τα εκπαιδευτικά ζητήματα και ο προβληματισμός για το νόημα και το περιεχόμενο της παιδείας παράγουν μερικά από τα πιο προκλητικά κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα. Τα ερωτήματα που αφορούν την παιδεία και την εκπαίδευση εξακολουθούν να παραμένουν ανοιχτά, προς συζήτηση και επίλυση· δυστυχώς, καμία απάντηση δεν έχει αποδειχθεί αρκετά ικανοποιητική. Ο σύγχρονος Γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ρανσιέρ υποστηρίζει στο βιβλίο του «Ο αδαής δάσκαλος» ότι καμία μεταρρύθμιση, «κανένα κόμμα, καμία κυβέρνηση, κανένας στρατός, κανένα σχολείο και κανένας θεσμός» δεν πρόκειται να λύσει το εκπαιδευτικό πρόβλημα: Είναι αδύνατο, εξηγεί, να σταματήσει αυτός ο φαύλος κύκλος μεταξύ άγνοιας και επιστήμης, παιδαγωγικής πρακτικής και διδακτικής μεθόδου, αν όλες οι λύσεις προέρχονται μέσα από αυτόν τον ίδιο κύκλο.
Το βιβλίο ξεκινά με την παρουσίαση και την ανάλυση του έργου του Ζοζέφ Ζακοτό, ενός Γάλλου διανοούμενου που λόγω των πολιτικών του επιλογών και των γεγονότων της εποχής βρέθηκε, το 1818, εξόριστος στη Λουβέν. Σ’ αυτή την ολλανδική πόλη τού προσέφεραν τη θέση του καθηγητή γαλλικών και έτσι, ο Ζακοτό έπρεπε να διδάξει ανθρώπους που δεν ήξεραν καθόλου τη δική του γλώσσα και των οποίων τη γλώσσα αγνοούσε. Κάτω από αυτές τις συνθήκες αποφάσισε να κάνει ένα πείραμα και ζήτησε από τους μαθητές του, με τη βοήθεια ενός διερμηνέα, να προσπαθήσουν να διαβάσουν μια δίγλωσση έκδοση του Τηλέμαχου. Μετά από λίγο καιρό, οι μαθητές ήταν σε θέση, μέσω της παρατήρησης, της σύγκρισης, του συνδυασμού, της σκέψης, της πράξης, της μίμησης, της επανάληψης, της προσωπικής προσπάθειας, του σχολιασμού και του ελέγχου, όχι μόνο να μιλούν γαλλικά αλλά και να εκφράζουν γραπτώς τις απόψεις τους πάνω σε δύσκολα θεωρητικά θέματα. Ετσι, ο Ζακοτό, ο πρώτος αδαής δάσκαλος, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο μαθητής δεν χρειάζεται απαραίτητα έναν δάσκαλο–κάτοχο της γνώσης να τον καθοδηγεί και να του εξηγεί βήμα βήμα, μεθοδικά, αυτά που γνωρίζει. Ο Ζοζέφ Ζακοτό απέδειξε πως ακόμα κι ένας αγράμματος μπορεί, αν θέλει, να διδάξει γράμματα χρησιμοποιώντας τη μέθοδό του, η οποία ονομάστηκε καθολική μέθοδος.
Προϋπόθεση η ισότητα
Το ζητούμενο της καθολικής μεθόδου και η προϋπόθεσή της είναι η ισότητα, ενώ το αποτέλεσμά της είναι η πνευματική χειραφέτηση. Οι αρχές στις οποίες στηρίζεται είναι τρεις: Ολοι οι άνθρωποι είναι ίσοι, κάθε άνθρωπος μπορεί να διδάξει τον εαυτό του και τα πάντα υπάρχουν στα πάντα. Ο συνδυασμός της επιθυμίας για γνώση και της προσοχής είναι αυτό που ονομάζουμε νοημοσύνη και κατά συνέπεια δεν υπάρχει περισσότερη ή λιγότερη ευφυΐα, αλλά διαφορά στην ένταση της επιθυμίας για μάθηση: «Ο άνθρωπος είναι μια επιθυμία που υπηρετείται από μία νοημοσύνη», γράφει ο Ρανσιέρ.
Ο Ζακοτό απέδειξε πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι και πως έχουν τις ίδιες ικανότητες, αλλά δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ή να αποδείξει με την ίδια ευκολία, ότι υπάρχει κάποια μορφή κοινωνικής οργάνωσης που θεμελιώθηκε στην ισότητα. Η ανισότητα, όπως ισχυρίζεται ο συγγραφέας, είναι ένα «αρχέγονο πάθος (…) είναι ο φόβος της ισότητας, η τεμπελιά μπροστά σε ένα αέναο έργο που εκείνη (η ισότητα) απαιτεί, ο φόβος μπροστά σε αυτό που το έλλογο ον οφείλει στον εαυτό του». Ετσι, στη βάση αυτού του κοινωνικού παραλογισμού της ανισότητας, που τόσο εύκολα έχουμε αποδεχτεί, ακμάζουν οι ιεραρχίες, οι κυρίαρχοι και οι υποτελείς, ευημερούν πολίτες άνισοι που ανταγωνίζονται, ανθούν πολιτικοί μύθοι βασισμένοι στην ανισότητα, όπως αυτός του κυρίαρχου λαού ή αυτός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων…
Λογικός παραλογισμός
Μόνο με τη βοήθεια της πνευματικής χειραφέτησης μπορούν οι άνθρωποι να μάθουν «να παραλογίζονται όσο το δυνατόν πιο λογικά». Αρα, η καθολική μέθοδος που οδηγεί στη χειραφέτηση αναφέρεται στο κάθε άτομο χωριστά, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί μαζικά ούτε μπορεί να εφαρμοστεί στην κοινωνία. «Η εκπαίδευση», γράφει ο Ρανσιέρ, «μοιάζει με την ελευθερία: Δεν χαρίζεται, κατακτάται». Ο καθένας μπορεί να είναι δάσκαλος ή μαθητής και με την εφαρμογή της καθολικής μεθόδου, ο δάσκαλος μπορεί να διδάξει ακόμα κι αυτά που αγνοεί. Μ’ αυτό τον τρόπο κατάφερε ο Ζοζέφ Ζακοτό να διδάξει ζωγραφική και μουσική ενώ κάθε εισήγησή του ξεκίναγε με τη φράση «δεν έχω τίποτα να σας διδάξω, γιατί δεν ξέρω τίποτα γι’ αυτό το θέμα».
Αυτό είναι το περίγραμμα αυτού του βιβλίου, ενώ μια προσεκτική ανάγνωση αναδεικνύει τον διπλό του χαρακτήρα. Απ’ τη μια, μπορεί να διαβαστεί ως η πρωτοποριακή και ανατρεπτική περιπέτεια του Ζακοτό που συντάραξε και τρόμαξε τους λόγιους συγχρόνους του, απ’ την άλλη, μπορεί να ιδωθεί ως μια σύγχρονη παρέμβαση και κριτική πρόταση στα προβλήματα της φιλοσοφίας και της πρακτικής τής εκπαίδευσης. «Ο αδαής δάσκαλος» είναι ένα βιβλίο που συνομιλεί με κλασικές και σύγχρονες θεωρίες τόσο για την εκπαίδευση όσο και για την πολιτική πράξη, είναι ένα ξεκάθαρα ριζοσπαστικό κείμενο με το οποίο θα συμπλεύσουν οι ονειροπόλοι, οι ρομαντικοί και οι οραματιστές. Τελικά, αυτό που χρειάζεται η παιδεία μπορεί να μην είναι μια νέα μεταρρύθμιση, αλλά άνθρωποι που θα παίζουν τον ρόλο του δασκάλου βοηθώντας τους μαθητές να καλλιεργούν και να αναπτύσσουν την επιθυμία για γνώση και την προσοχή τους, με σκοπό να μάθουν ό,τι τους ενδιαφέρει, δηλαδή, τα πάντα.
* Η κ. Μαγδαληνή Τσεβρένη είναι πολιτικός επιστήμων.
Της Μαγδαληνης Τσεβρενη*
Ζακ Ρανσιέρ
Ο αδαής δάσκαλος· πέντε μαθήματα πνευματικής χειραφέτησης
μτφρ. Δάφνη Μπουνάνου
επιστημονική επιμέλεια: Γ. Κουζέλης
εκδ. Νήσος
«Δάσκαλος είναι αυτός που κρατάει
τον ερευνητή στο δρόμο του, σε ένα δρόμο που τον ερευνά συνεχώς μόνος του»
Επί δεκαετίες, τα εκπαιδευτικά ζητήματα και ο προβληματισμός για το νόημα και το περιεχόμενο της παιδείας παράγουν μερικά από τα πιο προκλητικά κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα. Τα ερωτήματα που αφορούν την παιδεία και την εκπαίδευση εξακολουθούν να παραμένουν ανοιχτά, προς συζήτηση και επίλυση· δυστυχώς, καμία απάντηση δεν έχει αποδειχθεί αρκετά ικανοποιητική. Ο σύγχρονος Γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ρανσιέρ υποστηρίζει στο βιβλίο του «Ο αδαής δάσκαλος» ότι καμία μεταρρύθμιση, «κανένα κόμμα, καμία κυβέρνηση, κανένας στρατός, κανένα σχολείο και κανένας θεσμός» δεν πρόκειται να λύσει το εκπαιδευτικό πρόβλημα: Είναι αδύνατο, εξηγεί, να σταματήσει αυτός ο φαύλος κύκλος μεταξύ άγνοιας και επιστήμης, παιδαγωγικής πρακτικής και διδακτικής μεθόδου, αν όλες οι λύσεις προέρχονται μέσα από αυτόν τον ίδιο κύκλο.
Το βιβλίο ξεκινά με την παρουσίαση και την ανάλυση του έργου του Ζοζέφ Ζακοτό, ενός Γάλλου διανοούμενου που λόγω των πολιτικών του επιλογών και των γεγονότων της εποχής βρέθηκε, το 1818, εξόριστος στη Λουβέν. Σ’ αυτή την ολλανδική πόλη τού προσέφεραν τη θέση του καθηγητή γαλλικών και έτσι, ο Ζακοτό έπρεπε να διδάξει ανθρώπους που δεν ήξεραν καθόλου τη δική του γλώσσα και των οποίων τη γλώσσα αγνοούσε. Κάτω από αυτές τις συνθήκες αποφάσισε να κάνει ένα πείραμα και ζήτησε από τους μαθητές του, με τη βοήθεια ενός διερμηνέα, να προσπαθήσουν να διαβάσουν μια δίγλωσση έκδοση του Τηλέμαχου. Μετά από λίγο καιρό, οι μαθητές ήταν σε θέση, μέσω της παρατήρησης, της σύγκρισης, του συνδυασμού, της σκέψης, της πράξης, της μίμησης, της επανάληψης, της προσωπικής προσπάθειας, του σχολιασμού και του ελέγχου, όχι μόνο να μιλούν γαλλικά αλλά και να εκφράζουν γραπτώς τις απόψεις τους πάνω σε δύσκολα θεωρητικά θέματα. Ετσι, ο Ζακοτό, ο πρώτος αδαής δάσκαλος, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο μαθητής δεν χρειάζεται απαραίτητα έναν δάσκαλο–κάτοχο της γνώσης να τον καθοδηγεί και να του εξηγεί βήμα βήμα, μεθοδικά, αυτά που γνωρίζει. Ο Ζοζέφ Ζακοτό απέδειξε πως ακόμα κι ένας αγράμματος μπορεί, αν θέλει, να διδάξει γράμματα χρησιμοποιώντας τη μέθοδό του, η οποία ονομάστηκε καθολική μέθοδος.
Προϋπόθεση η ισότητα
Το ζητούμενο της καθολικής μεθόδου και η προϋπόθεσή της είναι η ισότητα, ενώ το αποτέλεσμά της είναι η πνευματική χειραφέτηση. Οι αρχές στις οποίες στηρίζεται είναι τρεις: Ολοι οι άνθρωποι είναι ίσοι, κάθε άνθρωπος μπορεί να διδάξει τον εαυτό του και τα πάντα υπάρχουν στα πάντα. Ο συνδυασμός της επιθυμίας για γνώση και της προσοχής είναι αυτό που ονομάζουμε νοημοσύνη και κατά συνέπεια δεν υπάρχει περισσότερη ή λιγότερη ευφυΐα, αλλά διαφορά στην ένταση της επιθυμίας για μάθηση: «Ο άνθρωπος είναι μια επιθυμία που υπηρετείται από μία νοημοσύνη», γράφει ο Ρανσιέρ.
Ο Ζακοτό απέδειξε πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι και πως έχουν τις ίδιες ικανότητες, αλλά δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ή να αποδείξει με την ίδια ευκολία, ότι υπάρχει κάποια μορφή κοινωνικής οργάνωσης που θεμελιώθηκε στην ισότητα. Η ανισότητα, όπως ισχυρίζεται ο συγγραφέας, είναι ένα «αρχέγονο πάθος (…) είναι ο φόβος της ισότητας, η τεμπελιά μπροστά σε ένα αέναο έργο που εκείνη (η ισότητα) απαιτεί, ο φόβος μπροστά σε αυτό που το έλλογο ον οφείλει στον εαυτό του». Ετσι, στη βάση αυτού του κοινωνικού παραλογισμού της ανισότητας, που τόσο εύκολα έχουμε αποδεχτεί, ακμάζουν οι ιεραρχίες, οι κυρίαρχοι και οι υποτελείς, ευημερούν πολίτες άνισοι που ανταγωνίζονται, ανθούν πολιτικοί μύθοι βασισμένοι στην ανισότητα, όπως αυτός του κυρίαρχου λαού ή αυτός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων…
Λογικός παραλογισμός
Μόνο με τη βοήθεια της πνευματικής χειραφέτησης μπορούν οι άνθρωποι να μάθουν «να παραλογίζονται όσο το δυνατόν πιο λογικά». Αρα, η καθολική μέθοδος που οδηγεί στη χειραφέτηση αναφέρεται στο κάθε άτομο χωριστά, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί μαζικά ούτε μπορεί να εφαρμοστεί στην κοινωνία. «Η εκπαίδευση», γράφει ο Ρανσιέρ, «μοιάζει με την ελευθερία: Δεν χαρίζεται, κατακτάται». Ο καθένας μπορεί να είναι δάσκαλος ή μαθητής και με την εφαρμογή της καθολικής μεθόδου, ο δάσκαλος μπορεί να διδάξει ακόμα κι αυτά που αγνοεί. Μ’ αυτό τον τρόπο κατάφερε ο Ζοζέφ Ζακοτό να διδάξει ζωγραφική και μουσική ενώ κάθε εισήγησή του ξεκίναγε με τη φράση «δεν έχω τίποτα να σας διδάξω, γιατί δεν ξέρω τίποτα γι’ αυτό το θέμα».
Αυτό είναι το περίγραμμα αυτού του βιβλίου, ενώ μια προσεκτική ανάγνωση αναδεικνύει τον διπλό του χαρακτήρα. Απ’ τη μια, μπορεί να διαβαστεί ως η πρωτοποριακή και ανατρεπτική περιπέτεια του Ζακοτό που συντάραξε και τρόμαξε τους λόγιους συγχρόνους του, απ’ την άλλη, μπορεί να ιδωθεί ως μια σύγχρονη παρέμβαση και κριτική πρόταση στα προβλήματα της φιλοσοφίας και της πρακτικής τής εκπαίδευσης. «Ο αδαής δάσκαλος» είναι ένα βιβλίο που συνομιλεί με κλασικές και σύγχρονες θεωρίες τόσο για την εκπαίδευση όσο και για την πολιτική πράξη, είναι ένα ξεκάθαρα ριζοσπαστικό κείμενο με το οποίο θα συμπλεύσουν οι ονειροπόλοι, οι ρομαντικοί και οι οραματιστές. Τελικά, αυτό που χρειάζεται η παιδεία μπορεί να μην είναι μια νέα μεταρρύθμιση, αλλά άνθρωποι που θα παίζουν τον ρόλο του δασκάλου βοηθώντας τους μαθητές να καλλιεργούν και να αναπτύσσουν την επιθυμία για γνώση και την προσοχή τους, με σκοπό να μάθουν ό,τι τους ενδιαφέρει, δηλαδή, τα πάντα.
* Η κ. Μαγδαληνή Τσεβρένη είναι πολιτικός επιστήμων.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)